Định nghĩa thành công bằng nơi kết quả được sử dụng
Chuyển giao nghiên cứu là quá trình đưa tri thức và công nghệ từ nơi tạo ra chúng vào thực tiễn, nơi doanh nghiệp hoặc cộng đồng có thể sử dụng và hưởng lợi. Vì thế, một đề tài được nghiệm thu chưa đồng nghĩa với nghiên cứu đã thành công: thước đo phải là vấn đề được giải quyết và tác động có thể quan sát.
Tại hội nghị chuyên đề về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số của tỉnh Hưng Yên năm 2026, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Phạm Bảo Sơn nêu câu hỏi cốt lõi: ai đặt bài toán cho nhà khoa học và căn cứ nào để đánh giá lời giải. Bối cảnh khiến câu hỏi này cấp thiết: tăng quy mô sản xuất, vốn đầu tư hay lao động đều có giới hạn; muốn nâng năng suất, cần xác định đúng khâu phải đổi công nghệ và doanh nghiệp có nhu cầu tiếp nhận.
Đây là lúc cần chuyển từ nghiên cứu theo khả năng sang nghiên cứu theo nhu cầu. Công nghệ ứng dụng không cần phức tạp hay tốn kém nếu phù hợp thực tế và giúp tăng năng suất, hạ giá thành hoặc nâng tỷ lệ nội địa hóa. Cách tiếp cận này không hạ thấp khoa học; nó đòi hỏi nghiên cứu chứng minh giá trị ngoài phòng thí nghiệm.
Nhà máy cần là nơi kiểm chứng, doanh nghiệp phải vào cuộc từ đầu
Muốn đề tài đi tới sản xuất, doanh nghiệp không thể chỉ xuất hiện ở khâu nhận kết quả. Họ cần tham gia xác định vấn đề ngay từ đầu, cùng đầu tư và sẵn sàng tiếp nhận giải pháp. Khi bài toán xuất phát từ điểm nghẽn vận hành hoặc nhu cầu thị trường, viện nghiên cứu và trường đại học mới có căn cứ để phát triển sản phẩm hữu ích.
Vai trò của Nhà nước cũng nên là tháo gỡ vướng mắc hợp tác và cung cấp vốn mồi để chia sẻ rủi ro trong thử nghiệm, nghiên cứu và phát triển cùng doanh nghiệp. Khoản hỗ trợ ban đầu có thể khuyến khích khu vực tư nhân và các nguồn lực khác tham gia, thay vì buộc doanh nghiệp gánh trọn rủi ro công nghệ.
Quan trọng hơn, đánh giá cần diễn ra tại nhà máy: giải pháp có giảm lỗi, tiết kiệm thời gian, tăng năng suất hay giúp nội địa hóa đầu vào không? Biên bản nghiệm thu xác nhận một đề tài đã hoàn thành theo quy trình; chỉ kết quả vận hành mới cho biết công nghệ có đáng để mở rộng hay thương mại hóa. Đó là khác biệt giữa giới thiệu công nghệ và chuyển giao nghiên cứu thực chất.
Nghiên cứu ứng dụng có thể cải thiện chuyến đi hằng ngày
Con đường từ nghiên cứu đến giá trị không chỉ dẫn tới nhà máy. Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật – Đại học Đà Nẵng chủ trì đề tài xây dựng hệ thống hỗ trợ quản lý giao thông đô thị thông minh bằng công nghệ bản sao số, kết hợp trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật và dữ liệu lớn. Nền tảng được thiết kế cho đặc thù giao thông đô thị Việt Nam, nơi xe máy chiếm ưu thế trong dòng phương tiện hỗn hợp.
Hệ thống mô phỏng đường sá và dòng xe gần thời gian thực, hỗ trợ dự báo ùn tắc, điều chỉnh tín hiệu đèn và cảnh báo sự cố. Trong thử nghiệm tại Đà Nẵng, thời gian chờ và số lần dừng xe được cải thiện; qua ứng dụng di động, người dân có thể theo dõi giao thông, nhận cảnh báo và chọn lộ trình phù hợp.
Đây là một ví dụ thuyết phục về nghiên cứu ứng dụng: giá trị không nằm ở tên công nghệ, mà ở thay đổi người đi đường có thể cảm nhận. Hiệu quả cần được kiểm chứng trong điều kiện sử dụng thực tế, rồi mới tính chuyện mở rộng. Cùng một nguyên tắc đánh giá tại nhà máy, dự án giao thông phải trả lời được liệu việc đi lại có thuận tiện hơn hay không.
Khoa học phục vụ cộng đồng cần bắt đầu từ nhu cầu cụ thể
Trường đại học còn có một con đường tạo tác động ít phụ thuộc vào thương mại hóa: đưa kiến thức và kỹ năng đến trực tiếp với người dân. Với định hướng đào tạo ứng dụng, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật – Đại học Đà Nẵng vận dụng thế mạnh khoa học, kỹ thuật và công nghệ để giải quyết vấn đề đời sống, đồng thời thể hiện trách nhiệm xã hội.
Các chương trình tập huấn tại một số địa phương hướng dẫn cán bộ sử dụng trí tuệ nhân tạo trong công việc, hỗ trợ giáo viên xây dựng học liệu số và giúp người dân dùng VNeID, Cổng Dịch vụ công quốc gia, kê khai hồ sơ, thanh toán trực tuyến. Nội dung an toàn thông tin cũng giúp người học kiểm tra thông tin do AI cung cấp, bảo vệ dữ liệu cá nhân và nhận diện nguy cơ lừa đảo.
So với mô hình đưa công nghệ vào nhà máy, khoa học phục vụ cộng đồng thường tạo giá trị qua năng lực, khả năng tiếp cận dịch vụ và thói quen sử dụng công nghệ an toàn. Hai hướng không đối lập: cả hai đều phải xuất phát từ nhu cầu, có người thụ hưởng cụ thể và kiểm chứng bằng thay đổi đời sống. Các chương trình tập huấn đang tiếp tục ở Đà Nẵng và mở rộng tới những địa phương khác.
Kết luận: nghiệm thu là điểm khởi đầu, không phải đích đến
Muốn đổi mới sáng tạo tạo ra giá trị bền vững, cần nối nhà khoa học với doanh nghiệp từ lúc hình thành bài toán, dùng vốn mồi để chia sẻ rủi ro thử nghiệm và đánh giá kết quả trong môi trường sử dụng thật. Với cộng đồng, trường đại học cần đưa tri thức đến đúng người, đúng nhu cầu và theo dõi khả năng áp dụng.
Nhà máy và đời sống cộng đồng là hai nơi kiểm chứng khác nhau nhưng cùng nhắc một điều: nghiên cứu không thể tự chứng minh giá trị bằng hồ sơ nghiệm thu. Khi năng suất được cải thiện, chuyến đi thuận tiện hơn hay người dân tự tin dùng dịch vụ số, tri thức mới thực sự rời phòng thí nghiệm và trở thành lợi ích chung.
