Hai câu hỏi định hình tiêu chí lựa chọn
Tiêu chí VinFuture là cách Hội đồng đánh giá một công trình vừa tạo tiến bộ thực chất về khoa học và tri thức, vừa có khả năng đem lại tác động tích cực, lâu dài cho con người và hành tinh. Đây là phép thử quan trọng hơn sức hút của một phát hiện đơn lẻ: nghiên cứu phải mở rộng hiểu biết, đồng thời cho thấy giá trị đối với những vấn đề ngoài phòng thí nghiệm. Theo Giáo sư Daniela Rus, thành viên Hội đồng, mỗi đề cử được xem xét qua hai câu hỏi: công trình đã tạo ra bước tiến nào về khoa học và tri thức, và tri thức ấy có thể tạo tác động tích cực, sâu rộng đến đâu? Cách đặt vấn đề này giúp Giải thưởng VinFuture tránh đồng nhất sự mới lạ với đột phá khoa học. Một ý tưởng đáng chú ý chưa đủ; điều được cân nhắc là đóng góp đã xác lập cùng tiềm năng tạo chuyển biến thiết thực.
Nhiều đề cử xuất sắc khiến việc xét chọn kéo dài
Thời gian đánh giá kéo dài nhiều tháng không chỉ phản ánh quy mô hồ sơ mà còn cho thấy bài toán chọn lọc khó đến mức nào: có nhiều nhà khoa học và công trình xứng đáng được ghi nhận. Mùa giải 2026 nhận 1.819 hồ sơ, thông qua mạng lưới hơn 17.000 đối tác đề cử tại 117 quốc gia và vùng lãnh thổ. Quy mô ấy khiến việc chọn ra nghiên cứu có ý nghĩa vượt khỏi một lĩnh vực riêng đòi hỏi cân nhắc kỹ lưỡng. Các đề cử trải rộng từ y học và chăm sóc sức khỏe, chiếm 38,4%, đến môi trường và khoa học Trái đất với 17%; năng lượng, giao thông vận tải và xây dựng chiếm 15%; thực phẩm và nông nghiệp chiếm 10,6%, còn các lĩnh vực khoa học, công nghệ khác chiếm 19%. Sự đa dạng này khiến đối thoại giữa các chuyên gia có góc nhìn khác nhau trở thành phần thiết yếu của đánh giá, thay vì chỉ là thủ tục.
Tác động phải chạm tới đời sống và môi trường
Điểm mạnh của cách tiếp cận này là không tách tiến bộ công nghệ khỏi cái giá môi trường và lợi ích xã hội. Giáo sư Rus nhấn mạnh các công trình được xem xét cần có khả năng cải thiện đời sống con người và giảm tác động đến môi trường. Vì vậy, giá trị của nghiên cứu khoa học không dừng ở việc tạo ra hệ thống mạnh hơn hay xử lý được nhiều việc hơn; còn phải hỏi liệu năng lực mới có thể được duy trì theo hướng bền vững hay không. Bà nêu hiệu quả năng lượng như một thách thức đáng lưu tâm: cơ thể sống có thể hoạt động với lượng năng lượng ít hơn nhiều so với các hệ thống máy tính thực hiện tác vụ phức tạp. Cải thiện công nghệ pin có thể giúp thiết bị và hệ thống kỹ thuật đạt năng lực cao mà không làm mức tiêu thụ năng lượng tăng tương ứng. Với người dùng, triển vọng ấy có ý nghĩa thiết thực: công nghệ hữu ích hơn mà áp lực lên môi trường được hạn chế.
Đột phá khoa học trong bối cảnh thách thức chung
VinFuture đặt tiêu chí xét giải trong bối cảnh nhân loại phải giải quyết những vấn đề lớn, từ sức khỏe đến môi trường, năng lượng và lương thực. Bởi vậy, sự gắn kết giữa tiến bộ của con người và tương lai của hành tinh không phải thông điệp trang trí; đó là lăng kính để cân nhắc tác động lâu dài của một công trình. Một nghiên cứu có tiềm năng ứng dụng đáng kể nhưng không cho thấy bước tiến tri thức thực chất sẽ khó đáp ứng trọn vẹn hai câu hỏi của Hội đồng. Cách lựa chọn này cũng đặt ra chuẩn mực đáng ủng hộ: giải thưởng khoa học không nên chỉ tôn vinh điều mới, mà cần nhận diện tri thức có khả năng giúp xã hội phát triển theo hướng bền vững. Sau hàng tháng xem xét nhiều đề cử chất lượng cao, trọng tâm vẫn là bằng chứng về tiến bộ và triển vọng tạo lợi ích rộng rãi. Đó là lý do tiêu chí VinFuture hướng tới cả đột phá khoa học lẫn khả năng cải thiện đời sống.
