Đập ngăn mặn Nha Trang: Từ “lá chắn” xâm nhập mặn đến nút thắt thoát lũ
Đập ngăn mặn Nha Trang trên sông Cái là công trình tạm tại khu vực cầu Vĩnh Phương, được xây dựng để ngăn xâm nhập mặn và giữ nước ngọt phục vụ sinh hoạt, sản xuất, nhưng theo thời gian đã bộc lộ xung đột giữa nhiệm vụ chống mặn và yêu cầu thoát lũ an toàn cho đô thị ven biển.
Điểm đáng chú ý nhất của câu chuyện tháo dỡ đập ngăn mặn tạm trên sông Cái Nha Trang không phải là vài khối đá được di dời, mà là sự thay đổi tư duy quản lý nước ven biển. Công trình này được hoàn thành và đưa vào vận hành từ cuối năm 2009, sau đó được gia cố bằng rọ đá, đá hộc và các tấm bê tông. Nhờ đó, nó giữ được nguồn nước ngọt, hạn chế xâm nhập mặn Khánh Hòa trong mùa khô, phục vụ đời sống và sản xuất nông nghiệp. Nhưng công trình không có cửa van điều tiết, nên khi nước lũ đổ về, đập trở thành “nút thắt cổ chai” của thoát lũ sông Cái. Có thời điểm mực nước giữa phía thượng lưu và hạ lưu chênh từ 1,5–2m, một con số đủ nói lên mức độ cản trở dòng chảy. Chấp nhận tháo dỡ đập tạm nghĩa là Khánh Hòa chọn ưu tiên an toàn lũ và phục hồi dòng sông, thay vì cố giữ một công trình đã lỗi thời về mặt thiết kế.
Vì sao phải tháo đập ngay lúc này?
Việc tháo dỡ đập ngăn mặn tạm trên sông Cái Nha Trang được khởi động không phải là quyết định vội vã, mà là bước đi có tính toán trong một chiến lược quản lý nước ven biển mới. Ngày 12-10, Giám đốc Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Khánh Hòa cho biết các đơn vị liên quan đã cơ bản hoàn tất công tác tháo dỡ đập tạm tại cầu Vĩnh Phương, phường Tây Nha Trang. Đến ngày 13-10, doanh nghiệp này tiếp tục khẳng định khối lượng đá đã được tháo dỡ cơ bản hoàn thành, chỉ còn xử lý các cừ thép phía dưới lòng sông.
Lý do then chốt nằm ở việc một đập ngăn mặn mới trên sông Cái Nha Trang đã hoàn thành và đủ điều kiện đảm nhận chức năng của đập cũ. Theo tính toán thủy lực phục vụ thiết kế và vận hành, để bảo đảm thoát lũ sông Cái, cần mở toàn bộ 5 cửa van của đập mới đồng thời dỡ bỏ hoàn toàn đập tạm. Ủy ban nhân dân tỉnh khẳng định việc tháo dỡ nhằm khôi phục khả năng thoát lũ của sông Cái Nha Trang, kết nối giao thông đường thủy và phù hợp với định hướng phát triển không gian du lịch trên tuyến sông này. Nói cách khác, thời điểm tháo đập được chọn khi đã có phương án thay thế linh hoạt hơn, vừa ngăn mặn vừa không “bóp cổ” dòng lũ.
Quản lý nước linh hoạt trong bối cảnh thời tiết cực đoan
Cách Khánh Hòa tổ chức tháo dỡ đập ngăn mặn Nha Trang cho thấy một tư duy quản lý nước ven biển linh hoạt hơn trước. Khu vực Nha Trang xuất hiện thời tiết xấu, mưa kéo dài khiến việc tháo dỡ gặp nhiều khó khăn, nên đơn vị thi công phải tranh thủ các khoảng thời gian thời tiết thuận lợi, dòng chảy phù hợp để tổ chức thi công, tăng cường công nhân, máy móc đẩy nhanh tiến độ. Công ty khai thác công trình thủy lợi đặt mục tiêu hoàn thành tháo dỡ toàn bộ đập tạm tại cầu Vĩnh Phương trước ngày 15-10, đồng thời thuê đội thợ lặn chuyên nghiệp để cắt các cừ thép dưới lòng sông, giải phóng hoàn toàn dòng chảy.
Ở quy mô rộng hơn, tỉnh đang rà soát 67 hồ chứa, gồm 56 hồ thủy lợi và 11 hồ thủy điện, kiểm tra an toàn công trình, phương án bảo vệ đập và ứng phó khẩn cấp vùng hạ du. Việc điều tiết, xả nước phải tuân thủ quy trình được phê duyệt, căn cứ dự báo mưa, lượng nước về hồ, mực nước và tình hình hạ du. Các xã, phường được yêu cầu thực hiện phương châm “4 tại chỗ”, chuẩn bị lực lượng, phương tiện, vật tư, kinh phí và hậu cần, đồng thời rà soát phương tiện cứu hộ để không xảy ra tình trạng “có mà như không” khi thiên tai ập đến. Đây là bức tranh cho thấy quản lý nước không còn là vài quyết định kỹ thuật rời rạc, mà là một hệ thống điều hành linh hoạt theo diễn biến thời tiết cực đoan.
Cân bằng chống mặn và thoát lũ: Bài học từ sông Cái
Câu chuyện đập ngăn mặn Nha Trang là ví dụ điển hình cho xung đột giữa hai mục tiêu: ngăn xâm nhập mặn Khánh Hòa và bảo đảm thoát lũ sông Cái trong mùa mưa. Công trình tạm tại cầu Vĩnh Phương được xây dựng để ngăn mặn, giữ nước ngọt phục vụ sinh hoạt và sản xuất, nhưng vì không có cửa van điều tiết nên khi lũ về lại hạn chế khả năng thoát nước. Sự chênh lệch mực nước 1,5–2m giữa thượng lưu và hạ lưu trong những đợt lũ là lời cảnh báo rõ ràng rằng một giải pháp “cứng” nếu thiếu linh hoạt có thể tự biến thành rủi ro mới.
Việc thay thế đập tạm bằng một công trình mới có cửa van điều tiết, kết hợp với tháo dỡ hoàn toàn vật cản cũ, cho thấy hướng đi hợp lý hơn: dùng công trình điều tiết để “đàm phán” với dòng sông, thay vì cố chặn nó bằng mọi giá. Khi mặn lên, đóng van để giữ nước ngọt; khi lũ về, mở toàn bộ 5 cửa van và trả lại mặt cắt thoát lũ tự nhiên cho sông Cái. Đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà là lựa chọn ưu tiên an toàn lũ, bảo vệ không gian sông và mở đường cho phát triển giao thông thủy, du lịch trên trục sông trung tâm của Nha Trang.
Kết luận: Dòng sông được trả lại, trách nhiệm quản lý nước được nâng lên
Tháo dỡ đập ngăn mặn tạm trên sông Cái Nha Trang là một quyết định mang tính biểu tượng: trả lại khả năng thoát lũ cho dòng sông, đồng thời khẳng định trách nhiệm của chính quyền trong quản lý nước ven biển theo cách linh hoạt hơn. Khi công trình mới với 5 cửa van điều tiết đi vào vận hành và đập cũ được tháo bỏ, xung đột giữa chống mặn và thoát lũ không còn bị “giải quyết” bằng sự đánh đổi an toàn.
Điều đáng nói là quá trình này diễn ra song song với việc rà soát 67 hồ chứa, kiểm tra đê, kè, sạt lở bờ sông, bờ suối và hạ tầng thiết yếu, cùng với yêu cầu các địa phương chuẩn bị đầy đủ lực lượng, phương tiện, vật tư, kinh phí và hậu cần theo phương châm “4 tại chỗ”. Đây là cách tiếp cận cho thấy quản lý nước không chỉ nằm trên bản vẽ công trình, mà còn ở năng lực tổ chức, dự báo và phản ứng tại chỗ. Nếu coi mỗi dòng sông là một hệ sinh thái sống, thì việc tháo đập tạm trên sông Cái là bước đi đầu tiên để Nha Trang đối thoại lại với con sông của mình, thay vì áp đặt lên nó những “bức tường” không còn phù hợp.
