Khám sức khỏe định kỳ miễn phí là gì và vì sao con số trên 50% mang tính bước ngoặt?
Khám sức khỏe định kỳ miễn phí là hoạt động khám, sàng lọc, đánh giá sức khỏe có hệ thống, được tổ chức thường xuyên cho toàn dân tại các cơ sở y tế đủ điều kiện, nhằm phát hiện sớm bệnh tật và quản lý sức khỏe suốt vòng đời. Đây không chỉ là một dịch vụ y tế, mà là trụ cột trong chiến lược phòng ngừa bệnh tại cộng đồng, giúp phát hiện yếu tố nguy cơ, can thiệp kịp thời và giảm gánh nặng điều trị dài hạn. Khi hơn 50% người dân cả nước đã được tham gia khám sức khỏe toàn dân, chúng ta đang chứng kiến một cú chuyển hướng từ tư duy “ốm mới chữa” sang “khỏe thì vẫn phải khám” – điều mà hệ thống y tế đã nói nhiều năm nhưng chỉ đến hiện nay mới có triển khai đồng bộ trên diện rộng.
Không phải ngẫu nhiên mà chương trình sàng lọc sức khỏe được đẩy mạnh đúng lúc này. Nghị quyết 72-NQ/TW đã yêu cầu chuyển mạnh từ mô hình chăm sóc thiên về điều trị sang chủ động phòng bệnh, chăm sóc từ sớm, từ xa và ngay tại cơ sở. Nói cách khác, khám sức khỏe định kỳ miễn phí đang là phép thử cho cam kết của cả hệ thống: ưu tiên phòng bệnh hơn chữa bệnh. Dữ liệu sơ bộ từ 34 tỉnh, thành cho thấy hoạt động khám sức khỏe toàn dân đã được triển khai đồng bộ, và đây mới là nền tảng cho bước tiếp theo: dùng kết quả khám để thiết kế hướng dẫn sàng lọc theo nhóm bệnh, theo từng độ tuổi, từng địa bàn.
Khánh Hòa và những địa phương bứt phá: hiệu quả nhìn từ con số và câu chuyện thực tế
Nếu phải chọn một ví dụ cho thấy khám sức khỏe định kỳ miễn phí có thể đi đến đâu, Khánh Hòa là cái tên tiêu biểu. Từ đầu năm đến nay, tỉnh đã khám cho gần 1,64/2,22 triệu người, đạt khoảng 73,5% dân số. Tất cả 65/65 xã, phường, đặc khu đều đã triển khai khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí. Ở một số tỉnh khác, tỷ lệ sàng lọc đã vượt 90%, cho thấy khi chính quyền địa phương coi đây là nhiệm vụ chính trị chứ không phải một chiến dịch phong trào, kết quả thay đổi rất nhanh. Khánh Hòa còn đặt mục tiêu hoàn thành 100% chỉ tiêu khám sức khỏe miễn phí đến cuối năm – một tuyên bố thể hiện rõ ưu tiên cho phòng ngừa bệnh tại cộng đồng.
Ý nghĩa của chương trình sàng lọc sức khỏe không nằm trên báo cáo, mà trong từng cuộc khám cụ thể. Câu chuyện của bà Nguyễn Thị Liên – một người cao tuổi được khám sàng lọc miễn phí tại trạm y tế phường – là minh chứng sống: từ kết quả khám, bà phát hiện những vấn đề sức khỏe trước đó chưa biết, chủ động điều chỉnh ăn uống, sinh hoạt và phòng ngừa nguy cơ bệnh tật. "Khám sức khỏe định kỳ, khám sàng lọc và quản lý sức khỏe người dân là những nhiệm vụ quan trọng nhằm phát hiện sớm nguy cơ bệnh tật, hạn chế bệnh tiến triển nặng và giảm chi phí điều trị". Khi dữ liệu khám được cập nhật lên sổ sức khỏe điện tử trên VNeID, mỗi lần khám không chỉ cứu một người mà còn đóng góp vào bức tranh sức khỏe chung của toàn tỉnh.
Hà Tĩnh và chiến dịch 90 ngày: khi khám sức khỏe toàn dân trở thành một cuộc “đi từng ngõ”
Hà Tĩnh đang cho thấy một cách tiếp cận khác: coi khám sức khỏe toàn dân là một chiến dịch huy động cả hệ thống chính trị. Thực hiện Nghị quyết 72-NQ/TW, tỉnh đã xây dựng kế hoạch và từng bước mở rộng độ bao phủ khám sức khỏe cho người dân. Để đạt mục tiêu 100% người dân được khám sức khỏe, khám sàng lọc miễn phí trong năm 2026, Sở Y tế triển khai Chiến dịch 90 ngày cao điểm từ 20/9 đến 20/12/2026. Đây không phải là vài ngày tuyên truyền rồi để đó: mỗi tháng, toàn tỉnh tổ chức 1–2 đợt cao điểm, mỗi đợt kéo dài 2–3 ngày, tất cả trạm y tế đồng loạt ra quân khám sàng lọc cho người dân. Mục tiêu 100% không chỉ là con số, mà là cam kết không để ai bị “bỏ quên” khỏi mạng lưới phòng ngừa bệnh tại cộng đồng.
Điểm đáng chú ý nhất ở Hà Tĩnh là cách họ rút ngắn khoảng cách giữa dịch vụ y tế và đời sống người dân. Tại xã Thạch Lạc, trạm y tế lập bốn tổ khám, bố trí lịch linh hoạt tại trạm và các thôn, thậm chí đưa cán bộ y tế về tận khu dân cư để tổ chức khám, sàng lọc. Kết quả: đến nay, hơn 76% dân số xã đã được khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí. Việc phối hợp với ngành giáo dục để khám sức khỏe đầu năm học cho trẻ em và học sinh – đánh giá thể trạng, thị lực, thính lực, kiểm tra các chuyên khoa và rà soát tiền sử tiêm chủng – cho thấy một cách làm thông minh: tận dụng mọi điểm chạm với người dân để mở rộng độ bao phủ. Đây là hướng đi mà các địa phương khác nên học, thay vì chỉ chờ người dân tự đến trạm y tế.
TP.HCM và bài toán chất lượng: không chỉ là số lượt khám, mà là dữ liệu và chuẩn chuyên môn
Trong bức tranh khám sức khỏe toàn dân, TP.HCM nổi bật không chỉ vì quy mô dân số, mà vì cách họ đặt vấn đề chất lượng lên bàn. Toàn thành phố hiện có 69/168 phường, xã, đặc khu đạt tỷ lệ cộng dồn từ 50% trở lên, nhưng vẫn còn 59 phường, xã dưới 40% – trong đó 9 phường thậm chí dưới 30%. Sở Y tế yêu cầu các địa phương nhóm dưới 40% phải rà soát kỹ những nhóm dân cư chưa được khám, tìm ra vướng mắc cụ thể và tổ chức hình thức khám phù hợp để tăng khả năng tiếp cận. Nhìn vào cơ cấu nhóm đối tượng càng thấy rõ khoảng trống: học sinh đã đạt 85,4% được khám, nhưng người lao động mới đạt 23% và sinh viên 20,9%. Nếu không điều chỉnh, nhóm đang làm việc – những người gánh vác kinh tế gia đình – sẽ tiếp tục bị “trống” trong lưới an toàn phòng bệnh.
Điểm tích cực là TP.HCM không dừng ở số lượng. Từ ngày 1/10, 15 tổ đánh giá chất lượng công tác khám sức khỏe toàn dân đồng loạt triển khai đánh giá tại các bệnh viện, trung tâm y tế khu vực và mở rộng đến phòng khám đa khoa tư nhân tham gia chương trình. Đã có 14 cơ sở được đánh giá, gồm 5 cơ sở xếp loại A và 9 cơ sở loại B. Sau đánh giá, các cơ sở được hướng dẫn khắc phục hạn chế về tổ chức khám, quy trình chuyên môn, hồ sơ và cập nhật dữ liệu sau khám. Sở Y tế cũng yêu cầu chuẩn hóa thông tin, đặc biệt với các trường hợp chỉ mới “ghi nhận dữ liệu”, để bảo đảm hồ sơ sức khỏe điện tử có giá trị thật sự cho theo dõi lâu dài. Đây là bước đi quan trọng: không có dữ liệu chuẩn hóa, mọi khẩu hiệu về chương trình sàng lọc sức khỏe chỉ dừng ở bề nổi.
Từ số liệu đến chính sách: làm sao để khám sức khỏe định kỳ miễn phí thực sự thay đổi hành vi?
Điểm chung của các chương trình khám sức khỏe toàn dân là mục tiêu phòng ngừa bệnh tại cộng đồng. Mục tiêu của hoạt động khám sức khỏe định kỳ là phát hiện sớm bệnh tật và các yếu tố nguy cơ; người có yếu tố nguy cơ hoặc nghi ngờ mắc bệnh được hướng dẫn đến cơ sở khám chữa bệnh để chẩn đoán, điều trị kịp thời. Kết quả khám cung cấp dữ liệu để quản lý sức khỏe người dân theo vòng đời. Bộ Y tế đang xây dựng phương pháp phân tích, xử lý dữ liệu từ kết quả khám, từ đó xây dựng hướng dẫn khám sàng lọc theo từng nhóm bệnh cụ thể, dựa trên mô hình bệnh tật theo độ tuổi và địa bàn. Nếu làm tốt, đây sẽ là bước chuyển từ khám đại trà sang khám có mục tiêu, giúp sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực y tế vốn luôn hạn chế.
Tuy vậy, con số trên 50% người dân đã được khám sức khỏe định kỳ miễn phí mới chỉ là một nửa chặng đường. Ở Khánh Hòa, để hoàn thành mục tiêu 100% trong năm 2026, ngành y tế xác định phải vừa tổ chức khám lưu động tại khu dân cư, trường học, doanh nghiệp, vùng sâu vùng xa; vừa chuẩn hóa phần mềm HIS, liên thông với hệ thống hồ sơ sức khỏe, cung cấp dữ liệu định kỳ để hạn chế trùng lặp. Ở Hà Tĩnh, chiến dịch 90 ngày cao điểm được coi là giai đoạn tăng tốc, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ của ngành y tế, chính quyền và người dân. Còn ở TP.HCM, trọng tâm là kéo các phường dưới 40% lên mặt bằng chung và siết chặt đánh giá chất lượng. Nếu mỗi địa phương tiếp tục coi khám sức khỏe toàn dân là nhiệm vụ lâu dài – chứ không phải phong trào ngắn hạn – thì khám sức khỏe định kỳ miễn phí sẽ không chỉ là chính sách trên giấy, mà là thói quen mới của xã hội.
