Khu kinh tế cửa khẩu và cảng khô: nền tảng cho chiến lược logistics biên giới
Khu kinh tế cửa khẩu và cảng khô là các không gian kinh tế – hạ tầng được quy hoạch tập trung tại khu vực biên giới, kết nối hệ thống giao thông, kho bãi, dịch vụ thông quan và logistics biên giới, nhằm biến cửa khẩu từ điểm qua lại hàng hóa đơn thuần thành trung tâm trung chuyển, phân phối và sản xuất gắn với các hành lang kinh tế khu vực. Đây chính là nền tảng để các tỉnh biên giới như Lạng Sơn và Lào Cai nâng cấp vai trò từ “cửa ngõ xuất nhập khẩu” lên “cực” logistics cạnh tranh với các cảng biển và trung tâm hậu cần trong khu vực Đông Nam Á. Điểm đáng chú ý là hai địa phương không chỉ mở rộng diện tích mà còn tái định vị chiến lược phát triển: cửa khẩu kinh tế Lạng Sơn được định hướng thành trung tâm thương mại, dịch vụ, du lịch và công nghiệp lớn của vùng Trung du và miền núi phía Bắc, đồng thời là đầu mối hạ tầng giao thông quan trọng kết nối Trung Quốc với Việt Nam và ASEAN. Trong khi đó, cảng khô Lào Cai được đặt trong trục vận tải Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng, gắn với nhu cầu logistics phát sinh từ mô hình cửa khẩu thông minh và khu kinh tế cửa khẩu của tỉnh.
Lạng Sơn mở rộng khu kinh tế cửa khẩu gần 40.000 ha: tham vọng cực tăng trưởng vùng
Việc Lạng Sơn điều chỉnh quy hoạch khu kinh tế cửa khẩu Đồng Đăng – Lạng Sơn lên 39.400 ha cho thấy tỉnh đang đặt cược mạnh vào chiến lược logistics biên giới như một động lực tăng trưởng mới. Quy hoạch này được Thủ tướng phê duyệt với hai giai đoạn phát triển đến 2035 và 2045, bao trùm 8 xã, phường, chia thành 3 phân vùng: phía Bắc là vùng cửa khẩu và đô thị kinh tế, trung tâm là đô thị Lạng Sơn, phía Nam tập trung du lịch, dịch vụ và công nghiệp. Không chỉ mở rộng không gian, tỉnh còn định vị cửa khẩu kinh tế Lạng Sơn là cửa ngõ chiến lược trên hành lang Nam Ninh – Hà Nội, giữ vai trò cầu nối thương mại giữa Việt Nam, Trung Quốc và ASEAN. Một phát biểu đáng trích dẫn là nhận định quy hoạch này sẽ tạo “cực” phát triển mới cho Lạng Sơn và vùng Trung du phía Bắc. Điều đó cho thấy tỉnh không muốn chỉ là điểm thông quan, mà là trung tâm dịch vụ cửa khẩu và hậu cần logistics quốc gia, quốc tế, với mục tiêu trở thành cửa khẩu thương mại trên bộ quan trọng nhất cả nước.
Lào Cai mở rộng cảng khô, đón mô hình cửa khẩu thông minh
Trong khi Lạng Sơn mở rộng khu kinh tế cửa khẩu, Lào Cai chọn cách “đào sâu” vào hạ tầng logistics bằng đề xuất điều chỉnh quy hoạch hệ thống cảng khô, chuẩn bị cho mô hình cửa khẩu thông minh. Theo quy hoạch hệ thống cảng cạn giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn 2050, cảng khô Lào Cai nằm trên hành lang vận tải Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng với quy mô dự kiến 15–20 ha đến 2030 và khoảng 65 ha đến 2050. Cụ thể, cảng cạn Đồng Phố Mới được quy hoạch 5 ha đến 2030, 15 ha đến 2050; cảng cạn Kim Thành 10–15 ha đến 2030 và 50 ha đến 2050. Tuy nhiên, thực tế phát triển logistics biên giới khiến tỉnh phải tính toán lại. Lào Cai dự báo cần thêm 50–100 ha cho bãi hàng, kho, khu kiểm tra chuyên ngành, thủ tục hải quan, bốc xếp container và dịch vụ vận tải khi hạ tầng cửa khẩu thông minh và hệ thống kết nối qua sông Hồng hoàn thành. Đáng nói hơn, phần diện tích dự kiến mở rộng Đồng Phố Mới lại nằm trọn trong khu ga Lào Cai của dự án đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng, buộc tỉnh phải yêu cầu Bộ Xây dựng xem xét, điều chỉnh quy hoạch để đồng bộ giữa giao thông và logistics.
Từ cửa khẩu biên giới đến trung tâm logistics quốc gia
Điểm chung trong chiến lược của Lạng Sơn và Lào Cai là không chấp nhận vai trò “trạm trung chuyển nhỏ” trên biên giới, mà hướng tới trở thành trung tâm logistics và dịch vụ biên giới cấp quốc gia. Lạng Sơn nghiên cứu mô hình khu kinh tế tổng hợp, trung tâm dịch vụ cửa khẩu và hậu cần logistics quốc gia, quốc tế, đồng thời phát triển các cảng nông (shallow ports), khu trung chuyển hàng hóa và dịch vụ logistics gắn với các đầu mối giao thông, từng bước hình thành khu phi thuế quan và khu hợp tác qua biên giới khi đủ điều kiện pháp lý. Ở phía Tây Bắc, Lào Cai xác định khu kinh tế cửa khẩu của mình theo mô hình tuyến – tập trung – đa cực, hình thành chuỗi dịch vụ thương mại và du lịch, đồng thời đặt mục tiêu trở thành trung tâm logistics hiện đại của vùng Trung du và miền núi phía Bắc, kết nối với hành lang kinh tế Côn Minh – Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh. Tỉnh cũng giao các sở, ngành phối hợp với đơn vị tư vấn và cơ quan liên quan để xác định cụ thể vị trí, quy mô, năng lực thông quan của từng cảng khô trong quá trình điều chỉnh quy hoạch, dựa trên dự báo sản lượng hàng hóa và phân bổ năng lực cho toàn cụm cảng Lào Cai.
Cực tăng trưởng mới cho vùng Trung du phía Bắc: cơ hội và sức ép cạnh tranh
Khi cửa khẩu kinh tế Lạng Sơn được quy hoạch thành một trong những trung tâm thương mại, dịch vụ, du lịch và công nghiệp lớn của vùng, đồng thời là đầu mối hạ tầng giao thông chiến lược kết nối Trung Quốc – Việt Nam – ASEAN, và Lào Cai hướng tới trung tâm logistics hiện đại gắn với hành lang Côn Minh – Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh, bức tranh phát triển vùng Trung du phía Bắc đang thay đổi rõ rệt. Quy hoạch mới được đánh giá sẽ tạo “cực” phát triển cho Lạng Sơn và cả khu vực, kéo theo nhu cầu hạ tầng, nhân lực và thể chế tương xứng. Tuy nhiên, để hai tỉnh thực sự trở thành hub logistics biên giới cạnh tranh với các cảng biển và trung tâm hậu cần Đông Nam Á, quy hoạch không thể dừng ở bản vẽ. Lạng Sơn đã yêu cầu Ban Quản lý khu kinh tế cửa khẩu Đồng Đăng – Lạng Sơn chủ trì xây dựng kế hoạch thực hiện quy hoạch, lập và điều chỉnh các quy hoạch phân khu chức năng, quy hoạch chi tiết, đồng thời đề xuất cơ chế, chính sách và nguồn lực phù hợp để triển khai. Nếu các bước này được thực hiện quyết liệt, khu kinh tế cửa khẩu và cảng khô không chỉ là hạ tầng thông quan, mà sẽ trở thành nền tảng tái cấu trúc chuỗi cung ứng vùng, tạo lợi thế mới cho doanh nghiệp Việt Nam trong cuộc cạnh tranh logistics khu vực.
