Cửa khẩu thông minh Lạng Sơn là gì và vì sao quan trọng?
Cửa khẩu thông minh Lạng Sơn là tổ hợp hạ tầng logistics biên giới hiện đại, kết hợp Công viên Logistics Viettel Lạng Sơn với tuyến đường vận chuyển hàng hóa chuyên dụng và hệ thống số hóa thủ tục, nhằm rút ngắn thời gian thông quan, giảm chi phí cho doanh nghiệp và nâng hiệu quả thương mại biên mậu Việt-Trung. Dự án không chỉ xử lý hàng hóa nhanh hơn mà còn tái cấu trúc toàn bộ quy trình xuất nhập khẩu theo hướng tích hợp, dữ liệu thời gian thực và quản lý tự động hóa, tạo ra một chuẩn mực mới cho các cửa khẩu quốc tế của Việt Nam.
Điểm đáng chú ý là Chính phủ chọn Lạng Sơn làm nơi thí điểm trước khi mang mô hình này tới các cửa khẩu khác. Sáng 16/9, trước khi lên đường dự Hội chợ Trung Quốc - ASEAN và Hội nghị Thượng đỉnh Thương mại và Đầu tư Trung Quốc - ASEAN lần thứ 23 tại Nam Ninh, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc đã trực tiếp khảo sát Công viên Logistics Viettel Lạng Sơn và dự án mở rộng đường vận chuyển hàng hóa chuyên dụng khu vực mốc 1119-1120 thuộc đề án thí điểm xây dựng cửa khẩu thông minh tại Cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị. Đây là một tín hiệu rõ ràng: nhà nước coi cửa khẩu thông minh Lạng Sơn là "phòng thí nghiệm thực chiến" cho chiến lược nâng cấp hạ tầng logistics biên giới.
Kho hàng 1,4 triệu m2: Trái tim của Công viên Logistics Viettel
Công viên Logistics Viettel Lạng Sơn rộng 143 ha, tương đương khoảng 1.430.000 m2, với năng lực thông quan 1.500 xe/ngày. Nói cách khác, đây là một "kho hàng khổng lồ" được thiết kế không phải chỉ để chứa hàng, mà để giải bài toán tắc nghẽn biên giới vốn đeo bám thương mại biên mậu Việt-Trung nhiều năm. Công viên được tổ chức theo mô hình tích hợp, tập trung các thủ tục hải quan, biên phòng, kiểm dịch trong một không gian vận hành chung. Đây là cách tiếp cận đúng: thay vì để doanh nghiệp chạy lòng vòng giữa nhiều cơ quan, hệ thống kéo các cơ quan lại gần hàng hóa.
Những con số biết nói cho thấy hiệu quả của hạ tầng mới. Khối lượng xe qua khu vực cửa khẩu tăng từ 650–750 xe/ngày lên hơn 1.000 xe/ngày mà không xảy ra ùn tắc; thời gian thông quan rút xuống dưới 24 giờ so với 4–5 ngày trước đây; chi phí vận hành doanh nghiệp giảm khoảng 30–40%. Đây là bằng chứng mạnh mẽ rằng hạ tầng logistics biên giới nếu được tổ chức đúng, có thể biến chỗ nghẽn thành lợi thế cạnh tranh. Trích dẫn đáng chú ý: "Thời gian thông quan được rút xuống dưới 24 giờ, so với 4–5 ngày trước đây; chi phí vận hành của doanh nghiệp giảm khoảng 30–40%".
Trái tim số hóa: Từ camera AI đến mô hình One-Touch
Điều làm Công viên Logistics Viettel khác với một bãi xe khổng lồ là lớp công nghệ phủ lên toàn bộ hạ tầng vật lý. Công viên ứng dụng hệ thống camera AI để giám sát, cảnh báo sự cố và điều tiết giao thông; khu vực Smartgate gồm 11 làn được trang bị camera quét 3D, nhận diện sinh trắc học lái xe, đồng bộ dữ liệu theo thời gian thực lên hệ thống điều hành trung tâm và ứng dụng V-Gate. Đó không chỉ là câu chuyện "lắp thêm camera", mà là cách tái thiết kế cửa khẩu theo logic dữ liệu: mọi xe, mọi lô hàng đều để lại dấu vết số, giảm tối đa khoảng mờ cho tiêu cực và sai sót.
Một điểm nhấn là mô hình "One-Touch" kết nối hệ thống quản lý kho ngoại quan với hệ thống giám sát hải quan VASSCM, đồng bộ dữ liệu hàng hóa theo thời gian thực. Khi quy trình được sắp xếp lại dựa trên hạ tầng và công nghệ, thời gian thông quan giảm xuống dưới 24 giờ, thay vì 4–5 ngày như trước. Với logistics, thời gian chờ cũng là chi phí, nên mỗi giờ cắt giảm ở cửa khẩu nghĩa là vòng quay xe nhanh hơn, hàng đi sớm hơn, kế hoạch sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp chủ động hơn. Chính ở đây, cửa khẩu thông minh Lạng Sơn chuyển từ vai trò "cổng thu phí" sang "nền tảng dịch vụ" cho thương mại biên mậu Việt-Trung.
Lạng Sơn như phòng thí nghiệm: Mô hình nào có thể nhân rộng?
Việc Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc đánh giá cao Công viên Logistics Viettel Lạng Sơn và đề nghị tiếp tục hoàn thiện mô hình, phối hợp với địa phương và cơ quan chức năng để xây dựng công viên logistics tại các cửa khẩu quốc tế khác, là một thông điệp chính sách rõ ràng. Hạ tầng logistics biên giới không thể tiếp tục manh mún, mỗi nơi một kiểu; cần một kiến trúc chung, trong đó Lạng Sơn đóng vai trò mẫu thử. Theo các nguồn chính thức, việc hình thành mạng lưới các công viên logistics tại cửa khẩu sẽ nâng năng lực kết nối, trung chuyển, thông quan hàng hóa, hỗ trợ xuất nhập khẩu và tăng sức cạnh tranh của doanh nghiệp.
Nhìn vào kết quả hiện tại, có thể thấy những yếu tố cốt lõi nên được nhân rộng: diện tích đủ lớn để gom các chức năng trong một "công viên"; quy trình tích hợp hải quan–biên phòng–kiểm dịch; lớp công nghệ số hóa toàn bộ hành trình hàng hóa; và dịch vụ hỗ trợ tài xế như bãi đỗ, điện cho container lạnh, khu ăn nghỉ. Nếu chỉ copy bề mặt, như xây thêm bãi xe mà không có hệ thống dữ liệu kiểu One-Touch, mô hình sẽ mất linh hồn. Ngược lại, nếu duy trì được các chuẩn này, Việt Nam có thể xây dựng một mạng lưới hạ tầng logistics biên giới làm nền cho thương mại biên mậu Việt-Trung ổn định và an toàn hơn.
Từ cửa khẩu Lạng Sơn tới trục thương mại ASEAN–Trung Quốc
Dự án mở rộng đường vận chuyển hàng hóa chuyên dụng khu vực mốc 1119–1120 tại Cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị là một phần của đề án thí điểm xây dựng cửa khẩu thông minh. Dự án này không chỉ nâng năng lực thông quan mà còn đặt nền tảng cho các hạng mục tiếp theo, hướng tới mô hình cửa khẩu hiện đại, kết nối số, quản lý hiệu quả, an toàn và thuận tiện hơn cho người dân, doanh nghiệp hai bên. Trong bối cảnh Phó Thủ tướng lên đường dự Hội chợ Trung Quốc – ASEAN và Hội nghị Thượng đỉnh Thương mại và Đầu tư Trung Quốc – ASEAN, thông điệp gửi đi rất rõ: Việt Nam nghiêm túc nâng cấp "chân" hạ tầng của các tuyên bố hội nhập khu vực.
Cửa khẩu thông minh Lạng Sơn, với trung tâm là Công viên Logistics Viettel, đang chứng minh rằng một dự án cụ thể tại biên giới có thể tạo hiệu ứng lan tỏa tới toàn chuỗi cung ứng khu vực. Tới nay, công viên đã ký hợp tác với hơn 170 doanh nghiệp logistics trong và ngoài nước, đồng thời triển khai thỏa thuận với một số doanh nghiệp quốc tế, từ đó mở rộng kết nối chuỗi cung ứng qua biên giới. Trích dẫn có thể dùng để minh họa tầm nhìn này là: "Việc hình thành mạng lưới các công viên logistics tại các cửa khẩu sẽ góp phần nâng cao năng lực kết nối, trung chuyển và thông quan hàng hóa, hỗ trợ hoạt động xuất nhập khẩu, tăng sức cạnh tranh của doanh nghiệp". Lạng Sơn vì thế không chỉ là một điểm thông quan, mà là mắt xích chiến lược trong trục thương mại ASEAN–Trung Quốc mà Việt Nam đang chủ động tái thiết.
