Luật chung là điều kiện để thị trường carbon vận hành
Thị trường carbon ASEAN là cơ chế để các quốc gia và chủ thể trong khu vực giao dịch tín chỉ giảm phát thải theo những quy tắc chung về xác minh, công nhận và minh bạch. Nếu mỗi nước áp dụng cách định danh và kiểm tra khác nhau, thị trường khó tạo được niềm tin, thanh khoản và giá trị môi trường thực chất.
Ngày 30-10 tại TP.HCM, Trường Đại học Luật TP.HCM phối hợp với Trung tâm Luật quốc tế thuộc Đại học Quốc gia Singapore tổ chức Hội thảo quốc tế ASEAN về biến đổi khí hậu lần thứ 5, bàn về định hình cơ chế khí hậu Đông Nam Á thông qua pháp luật quốc tế. Diễn đàn nhận gần 300 bản tóm tắt; qua phản biện, 36 báo cáo được chọn trình bày tại 7 phiên chuyên đề và một phiên toàn thể. Quy mô ấy cho thấy nhu cầu cấp thiết: khu vực cần biến đối thoại thành chuẩn mực có thể áp dụng, thay vì để thị trường carbon phát triển chắp vá.
Các đại biểu kiến nghị xây dựng khung pháp luật tiệm cận chuẩn mực quốc tế để xử lý tình trạng thể chế phân tán, định danh pháp lý chưa rõ đối với đơn vị carbon, đồng thời nâng tính minh bạch, toàn vẹn và thanh khoản của thị trường. Đây không phải bài tập kỹ thuật phụ trợ; đó là điều kiện để tín chỉ được tin cậy xuyên biên giới.
Luật khí hậu quốc tế phải chuyển cam kết thành nghĩa vụ
Luật khí hậu quốc tế có ý nghĩa khi giúp chuyển cam kết của các quốc gia thành hành động cụ thể, có thể thực hiện, giám sát và đánh giá. Vì vậy, đây phải là nền tảng của quản trị khí hậu Đông Nam Á, chứ không chỉ là lớp ngôn ngữ ngoại giao bao quanh những mục tiêu phát thải.
Tại hội thảo, các đại biểu xem xét những chuyển biến trong nghĩa vụ quốc gia qua ý kiến tư vấn năm 2024 của Tòa án Quốc tế về Luật Biển về bảo vệ môi trường biển và ý kiến năm 2025 của Tòa án Công lý Quốc tế về nghĩa vụ liên quan đến biến đổi khí hậu. Thảo luận còn đề cập nghĩa vụ cẩn trọng thích đáng và những lập luận pháp lý mà các nước Đông Nam Á có thể sử dụng trong tố tụng quốc tế. Những diễn biến này củng cố lập luận rằng hợp tác khí hậu cần có trách nhiệm giải trình, không thể chỉ dựa vào thiện chí.
Hội thảo hướng tới Hội nghị COP31 tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ, tạo một mốc tiếp nối để các cuộc trao đổi pháp lý khu vực gắn với tiến trình khí hậu toàn cầu. Tuy nhiên, đối thoại chỉ có giá trị nếu các nước cùng làm rõ cách thực thi nghĩa vụ và xây dựng cơ chế phối hợp đủ nhất quán.
Công bằng và quyền con người phải nằm trong thiết kế
Một thị trường carbon hiệu quả không thể được đánh giá riêng bằng lượng phát thải giảm hay số giao dịch tăng. Cách chuyển đổi xanh phân bổ chi phí và cơ hội mới là thước đo cho thấy chính sách có bền vững hay không. Điều đó khiến quyền con người, công bằng xã hội và sinh kế phải được xem là phần cốt lõi của quản trị khí hậu.
Biến đổi khí hậu tác động trực tiếp đến sinh kế của hàng triệu cư dân ven biển, sức cạnh tranh của doanh nghiệp và tương lai các thế hệ sau; thành công của chuyển đổi xanh vì thế còn phải được đo bằng khả năng bảo đảm an toàn và cơ hội phát triển bền vững. Nếu gánh nặng tuân thủ dồn lên doanh nghiệp vừa và nhỏ, làng nghề truyền thống và cộng đồng sản xuất nhỏ, tiêu chuẩn xanh có thể đẩy chính những nhóm ít nguồn lực nhất ra khỏi chuỗi cung ứng.
Các nghiên cứu tại hội thảo cảnh báo cộng đồng sản xuất nhỏ lẻ có nguy cơ bị tổn thương hoặc bị loại khỏi chuỗi sản xuất nếu tiêu chuẩn xanh không đi kèm hỗ trợ chuyển đổi phù hợp. Bởi vậy, quy tắc khu vực cần gắn yêu cầu môi trường với tiếp cận nguồn lực, nâng năng lực tuân thủ và cơ chế bảo vệ quyền lợi. Nếu thiếu những bảo đảm ấy, thị trường có thể minh bạch trên giấy nhưng bất công trong thực tế.
Công nhận lẫn nhau là phép thử của hợp tác khí hậu ASEAN
CBAM của Liên minh châu Âu khiến việc phối hợp trong ASEAN trở nên cấp bách: khác biệt về tiêu chuẩn và xác minh có thể làm tăng rủi ro cho doanh nghiệp xuất khẩu. Hội thảo vì thế tập trung vào giải pháp ứng phó với cơ chế này và khả năng kết nối các thị trường tín chỉ trong khu vực.
Các chuyên gia đề xuất đẩy mạnh hợp tác theo Điều 6.2 của Thỏa thuận Paris, trong đó có cơ chế công nhận lẫn nhau kết quả xác minh phát thải giữa các nước ASEAN. Nghiên cứu về thị trường tín chỉ tại Indonesia, Thái Lan và Việt Nam cũng chỉ ra hạn chế do thể chế phân tán. Đây là hướng đi thực tế hơn việc tuyên bố một thị trường chung nhưng để mỗi quốc gia tự đặt quy trình không tương thích.
Hợp tác khí hậu ASEAN cần bắt đầu bằng quy tắc chung về đo lường, báo cáo, xác minh và công nhận tín chỉ, cùng cơ chế giám sát để ngăn tính trùng hoặc làm suy giảm tính toàn vẹn môi trường. Kết luận then chốt là rõ ràng: kết nối thị trường carbon không thể chỉ dựa vào giao dịch; nó đòi hỏi nền tảng luật quốc tế có thể thực thi, đồng thời bảo đảm công bằng và bảo vệ con người.
