Thị trường carbon Việt Nam: từ khung chính sách đến nhu cầu kết nối cung-cầu
Thị trường carbon Việt Nam là hệ thống cho phép các kết quả giảm phát thải khí nhà kính được đo lường, thẩm định và chuyển hóa thành tín chỉ carbon có thể giao dịch, bù trừ và tạo động lực kinh tế cho doanh nghiệp trong quá trình chuyển đổi xanh. Khi nói đến thị trường này, câu chuyện không còn dừng ở luật và chiến lược, mà nằm ở khả năng biến tiềm năng giảm phát thải thành hàng hóa gắn với quan hệ cung-cầu thực tế. Diễn đàn Carbon Việt Nam 2026 được tổ chức ngày 14/8 với khoảng 400 đại biểu tham dự, đánh dấu bước chuyển rõ rệt: trọng tâm dịch từ xây dựng thể chế sang tổ chức thực thi và vận hành thị trường trên thực tế. Việc kết nối cung-cầu được đặt ở trung tâm, bởi nếu chỉ có dự án giảm phát thải mà không có người mua tín chỉ carbon, thị trường sẽ mắc kẹt ở giai đoạn thử nghiệm và không tạo được giá trị kinh tế bền vững.
Nguồn cung: dự án cơ chế phát triển sạch và bức tranh đa chuẩn
Điểm đáng chú ý là nguồn cung trên thị trường carbon Việt Nam đang hình thành nhanh hơn nhiều người tưởng. Theo Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu Nguyễn Tuấn Quang, Việt Nam đã có hàng trăm dự án theo cơ chế phát triển sạch (CDM) được cấp tín chỉ carbon. Đây là kho "hàng hóa" tiềm năng, chứng minh rằng năng lực triển khai các dự án giảm phát thải bài bản không phải là điểm yếu của doanh nghiệp Việt. Không dừng ở CDM, hơn 10 dự án hiện đang vận hành theo Cơ chế tín chỉ chung (JCM) và một loạt dự án khác theo các tiêu chuẩn carbon độc lập, tạo ra một cấu trúc thị trường đa chuẩn. Lãnh đạo Cục Biến đổi khí hậu cho biết tín chỉ theo tiêu chuẩn như Verra, Gold Standard sẽ được xem xét công nhận để giao dịch trong nước thời gian tới. Đây là bước đi quan trọng: thừa nhận và kết nối các chuẩn quốc tế với thị trường nội địa sẽ giúp doanh nghiệp linh hoạt hơn, đồng thời nâng mặt bằng chất lượng tín chỉ carbon.
Cục Biến đổi khí hậu: dịch chính sách thành quy trình và dự án cụ thể
Một thị trường carbon hiệu quả không thể tồn tại nếu chỉ có bên cung, mà thiếu hạ tầng thể chế và năng lực triển khai. Ở Việt Nam, vai trò "nhạc trưởng" đang thuộc về Cục Biến đổi khí hậu, cơ quan vừa xây khung chính sách, vừa dẫn dắt quá trình biến quy định thành dự án và giao dịch cụ thể. Cục này không chỉ thống kê hàng trăm dự án CDM, hơn 10 dự án JCM, mà còn chỉ ra nhu cầu cấp bách về hệ thống đo lường, thẩm định và chứng nhận – mắt xích bắt buộc để lượng giảm phát thải có thể trở thành tín chỉ giao dịch. Khảo sát phối hợp giữa Cục Biến đổi khí hậu và IFC năm 2025 cho thấy nhiều doanh nghiệp đã có hoạt động tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải nhưng chưa biết cách biến kết quả đó thành dự án tín chỉ carbon. Việc chuẩn bị sổ tay hướng dẫn thực tiễn cho doanh nghiệp là một bước đi hợp lý: chính sách chỉ có ý nghĩa khi doanh nghiệp hiểu được quy trình, tiêu chuẩn và chi phí cần bỏ ra để biến hoạt động của mình thành sản phẩm có thể bán trên thị trường.
Kết nối cung-cầu: từ diễn đàn đến các cam kết giao dịch tín chỉ carbon
Nếu nguồn cung đã hình thành, thách thức còn lại là tạo ra nhu cầu và cơ chế giao dịch rõ ràng. Phiên kết nối doanh nghiệp (Business Matching Session) tại Diễn đàn Carbon Việt Nam 2026 cho thấy một bước chuyển quan trọng: các đơn vị cung ứng tín chỉ carbon lần đầu ngồi trực tiếp với doanh nghiệp có nhu cầu mua, trao đổi và bù trừ phát thải để thảo luận cơ hội hợp tác. Hai biên bản ghi nhớ về kết nối cung-cầu hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon được ký giữa Viện Tư vấn Phát triển với Công ty Cổ phần Quốc tế Ngọc Viễn Đông, và giữa Công ty Cổ phần Khoa học & Môi trường Giant Barb với Công ty Rockpine. Đây không chỉ là nghi thức, mà là tín hiệu thị trường: các bên sẵn sàng chuyển từ chia sẻ thông tin sang cam kết giao dịch. Từ góc độ chính sách, những kết nối đầu tiên này là phép thử thực tế cho các quy định về hạn ngạch, tín chỉ và cách thức bù trừ phát thải trong nước.
Tín chỉ carbon không tự sinh ra: chuẩn, thẩm định và tương lai thị trường
Một nhầm lẫn khá phổ biến hiện nay là coi mọi hoạt động giảm phát thải đều "tự động" sinh ra tín chỉ carbon. Phó Cục trưởng Nguyễn Tuấn Quang khẳng định việc công nhận và phát hành tín chỉ đòi hỏi phải đáp ứng đầy đủ điều kiện, tiêu chuẩn và quy trình thẩm định nghiêm ngặt. Khoảng 30 tổ chức hiện đáp ứng yêu cầu chứng nhận, xác nhận giá trị sử dụng, cho thấy hệ sinh thái dịch vụ thẩm định đang được hình thành. Về phía cầu, nhu cầu mua và bù trừ phát thải được kỳ vọng tăng khi thị trường carbon vượt qua giai đoạn thí điểm và số doanh nghiệp phải giao dịch hạn ngạch được mở rộng. Khi đó, tín chỉ từ các dự án trong nước sẽ có thêm đầu ra nội địa, thay vì chỉ nhắm tới các thị trường quốc tế. Tương lai hiệu quả và minh bạch của thị trường carbon Việt Nam vì thế phụ thuộc vào ba yếu tố: chuẩn tín chỉ rõ ràng, quy trình chứng nhận thuận lợi nhưng nghiêm túc, và những cơ chế kết nối cung-cầu đủ hấp dẫn để doanh nghiệp thấy lợi ích kinh tế từ chuyển đổi xanh.
