Giữ một cột mốc, không đóng băng thành phố
Ga Hà Nội là nhà ga lịch sử giữa lòng Thủ đô, nơi kiến trúc, ký ức đô thị và hoạt động giao thông gặp nhau; bảo tồn công trình này có nghĩa là giữ lại một phần câu chuyện hình thành Hà Nội, chứ không buộc nhà ga đứng ngoài nhịp sống hiện đại. Tại hội thảo ngày 30/10 do Tạp chí Cộng sản phối hợp với Tập đoàn Đường sắt quốc gia Việt Nam tổ chức, nhà sử học Dương Trung Quốc đề nghị giữ ga Hà Nội, trước đây gọi là ga Hàng Cỏ, vì công trình có vai trò đặc biệt trong lịch sử thành phố. Theo ông, nhà ga từng là cột mốc khẳng định Hà Nội là trung tâm giao thương và kinh tế của Đông Dương trong quy hoạch của người Pháp. Đề xuất này đáng được xem như lời nhắc rằng hiện đại hóa không đồng nghĩa với xóa bỏ dấu tích cũ. Một đô thị biết giữ ký ức có thể phát triển mới mà không tự cắt đứt câu chuyện của mình.
Bài toán càng cấp thiết khi vai trò của ga Hà Nội trong quy hoạch vẫn chưa rõ ràng. Dù cách Hồ Gươm và khu trung tâm lịch sử Ba Đình khoảng 1 km, nhà ga hiện được xác định trong định hướng thành phố là ga đường sắt đô thị, thay vì ga đầu mối quốc gia. Vì vậy, tranh luận không nên bị thu hẹp thành lựa chọn giữ nguyên hay di dời. Cần xác định phần nào có giá trị cần bảo tồn, phần nào phải cải thiện để bảo đảm vận hành, tiếp cận và an toàn. Nếu quy hoạch tách rời ga khỏi mạng lưới giao thông lẫn không gian công cộng xung quanh, di sản có nguy cơ thành một vỏ kiến trúc ít người sử dụng. Bảo tồn nhà ga chỉ có ý nghĩa lâu dài khi công trình tiếp tục hiện diện trong đời sống đô thị.
Di sản 145 năm cần được kể bằng trải nghiệm
Ngành đường sắt đang tìm cách biến di sản 145 năm thành nguồn lực văn hóa và du lịch, thay vì chỉ lưu giữ nó như ký ức. Hội thảo ngày 30/10 được tổ chức nhân kỷ niệm 145 năm hình thành, phát triển ngành và 80 năm Ngày truyền thống; gần 200 đại biểu tham dự để bàn về vai trò của di sản trong phát triển kinh tế, du lịch và quảng bá hình ảnh. Di sản đường sắt không chỉ là cầu, ray, tà vẹt, nhà ga hay đoàn tàu; đó còn là ký ức cộng đồng, chuyện nghề và tinh thần lao động được truyền qua nhiều thế hệ. Muốn khai thác có trách nhiệm, ngành cần chuyển từ vận tải thuần túy sang những hành trình có câu chuyện, đồng thời biến ga cổ thành điểm đến thay vì chỉ là nơi khách chờ tàu. Đây là hướng đi thuyết phục hơn việc biến di sản thành vật trang trí.
Các sản phẩm hiện có cho thấy du lịch đường sắt có thể tạo thêm lý do để hành khách chọn tàu: “Hoa Phượng Đỏ”, “Hà Nội 5 cửa ô”, “Hành trình đêm Đà Lạt”, các chuyến kết nối di sản miền Trung và tàu cao cấp “SJourney” đều gắn chuyến đi với trải nghiệm. Hai chuyến Huế – Đà Nẵng và Đà Nẵng – Nha Trang lần lượt đứng thứ 10 và 14 trong danh sách 20 đoàn tàu hỏa đẹp nhất thế giới năm 2026 do Condé Nast Traveler bình chọn. Với hành khách, giá trị ấy nằm ở việc chuyến tàu trở thành một phần của kỳ nghỉ, chứ không chỉ là phương tiện đến nơi. Nội thất được nâng cấp, dịch vụ thân thiện và văn hóa bản địa có thể làm hành trình hấp dẫn hơn; lượng phát thải carbon thấp cũng khiến đường sắt phù hợp với xu hướng du lịch xanh.
Hiện đại hóa phải đi cùng bảo tồn có công năng
Giữ ga Hà Nội không có nghĩa là bảo vệ mọi thứ nguyên trạng, cũng không nên lấy yêu cầu nâng cấp làm lý do xóa bỏ toàn bộ dấu tích lịch sử. Ngành đường sắt từng bị cản trở bởi hạ tầng và tư duy nhiệm kỳ, nhưng những chuyển biến trong khoảng 2–3 năm gần đây đã giúp một số dự án rời khỏi giấy tờ để bước vào triển khai. Thách thức hiện nay là phối hợp quy hoạch để dung hòa nhu cầu phát triển đô thị với việc gìn giữ công trình có giá trị lịch sử. Chuyên gia gợi ý nghiên cứu chuyển đổi nhà ga thành bảo tàng đường sắt, bảo tàng giao thông hoặc “bảo tàng sống”, nơi lưu giữ lịch sử nhưng vẫn có thể gắn với hoạt động đường sắt. Cách làm đó hợp lý hơn việc chỉ trưng bày hiện vật: di sản cần có công năng, có khách đến và có kết nối với mạng lưới vận tải.
Một phương án đáng cân nhắc là phân định rõ khu vực cần bảo tồn, khu vực phục vụ vận hành và không gian dành cho dịch vụ, diễn giải lịch sử, sinh hoạt văn hóa. Việc chuyển đổi nhà ga, nhà xưởng hay không gian đường sắt thành điểm đến phải dựa trên yêu cầu chuyên môn và an toàn, không thể chỉ chạy theo sức hút du lịch. Xa hơn, định hướng phát triển sản phẩm còn bao gồm các đoàn tàu theo chủ đề văn hóa, nội thất thân thiện môi trường, hướng dẫn âm thanh đa ngôn ngữ và trải nghiệm số; các nhà ga có thể trở thành trung tâm văn hóa, điểm đến đô thị. Đó là cơ hội tạo nguồn lực mới, nhưng chỉ bền vững nếu doanh thu và lượng khách không làm suy giảm giá trị gốc. Bảo tồn tốt phải vừa giữ được dấu vết lịch sử, vừa khiến công trình có ích cho hôm nay.
Kết luận: Giữ ga để di sản tiếp tục vận hành
Ga Hà Nội nên được giữ lại, nhưng việc giữ ấy cần đi cùng một kế hoạch sử dụng rõ ràng và liên kết với hạ tầng hiện đại. Đường sắt truyền thống không nhất thiết phải bị thay thế khi có các tuyến mới; bảo tồn, vận tải và trải nghiệm du lịch có thể cùng tồn tại nếu được quy hoạch đồng bộ. Với ngành đường sắt, mục tiêu không nên dừng ở việc kể rằng mình có lịch sử 145 năm, mà phải biến lịch sử thành trải nghiệm đáng nhớ cho hành khách và cơ hội phát triển cho cộng đồng quanh ga. Với Hà Nội, ga Hàng Cỏ là một phần ký ức đô thị cần được nhìn nhận trong quy hoạch, thay vì chỉ như quỹ đất hoặc một điểm trung chuyển. Lựa chọn tốt nhất là bảo tồn nhà ga như một không gian đang sống: giữ những giá trị không thể thay thế, nâng cấp những gì cần thiết và mở cửa cho công chúng. Khi đó, di sản đường sắt không cản bước hiện đại hóa; nó giúp thành phố hiện đại mà vẫn nhớ mình đã đi qua đâu.
