Di sản không chỉ để ngắm, mà còn phải tạo giá trị
Di sản đường sắt là tổng hòa những công trình, tuyến ray, nhà ga, đoàn tàu cùng ký ức cộng đồng và văn hóa nghề nghiệp được tích lũy qua lịch sử đường sắt Việt Nam, có thể trở thành nền tảng cho sản phẩm du lịch và nguồn lực kinh tế mới. Nhân kỷ niệm 145 năm hình thành, phát triển ngành (1881–2026) và 80 năm Ngày truyền thống, hội thảo khoa học cấp Bộ do Tạp chí Cộng sản và Tập đoàn Đường sắt Việt Nam phối hợp tổ chức ngày 30/10/2026 đặt ra câu hỏi thiết thực: làm sao đưa những giá trị ấy trở lại đời sống thay vì chỉ bảo tồn trên giấy? Gần 200 đại biểu tham dự, trong bối cảnh tiềm năng văn hóa đường sắt chưa được khai thác tương xứng. Theo tôi, đây là bước chuyển cần thiết: coi di sản không phải gánh nặng của quá khứ, mà là lợi thế riêng để đường sắt cạnh tranh bằng trải nghiệm, bản sắc và khả năng kết nối vùng miền.
Cơ sở cho cách nhìn ấy nằm ngay trong những gì ngành đang sở hữu. Mỗi cây cầu, cung đường, nhà ga và đoàn tàu ghi dấu một thời kỳ; phía sau kiến trúc và kỹ thuật còn có câu chuyện lịch sử, ký ức cộng đồng cùng tinh thần lao động của nhiều thế hệ. Cầu Long Biên, ga Hà Nội, ga Hải Phòng, ga Huế, ga Đà Lạt và Nhà máy xe lửa Gia Lâm vì thế không nên chỉ được nhìn như tài sản cần giữ nguyên trạng. Nếu được diễn giải tốt, chúng có thể giúp hành khách hiểu nơi mình đi qua, khiến chuyến tàu có chiều sâu hơn một chặng vận chuyển. Bài toán kinh tế ở đây không phải bán vé tham quan di tích, mà là tạo thêm lý do để du khách chọn tàu, dừng lại lâu hơn và khám phá địa phương.
Từ toa tàu đến nhà ga: biến hành trình thành sản phẩm
Ngành đường sắt đã có những bước đầu cho thấy di sản có thể đi cùng sản phẩm du lịch cụ thể. Các đoàn tàu “Hoa Phượng Đỏ”, “Hà Nội 5 cửa ô”, “Hành trình đêm Đà Lạt”, “Hành trình kết nối di sản miền Trung” và tàu cao cấp “SJourney” làm mới cách hành khách trải nghiệm đường ray; phong trào “Đường tàu – Đường hoa” còn gắn mỗi khu ga với một điểm đến. Hai chuyến Huế–Đà Nẵng và Đà Nẵng–Nha Trang lần lượt đứng thứ 10 và 14 trong danh sách 20 đoàn tàu hỏa đẹp nhất thế giới năm 2026 do Condé Nast Traveler bình chọn. Những ghi nhận ấy là tín hiệu đáng mừng, nhưng không thể thay thế một chiến lược dài hơi: du lịch đường sắt phải có nội dung văn hóa, dịch vụ đủ tốt và liên kết với điểm đến.
Giá trị với hành khách nằm ở cách chuyến đi làm cho thời gian trên tàu trở nên đáng nhớ. Các đoàn tàu chất lượng cao trên những tuyến như Hà Nội–Đà Nẵng, Hà Nội–Hải Phòng và TP.HCM–Nha Trang được nâng cấp nội thất, dịch vụ thân thiện và kết hợp văn hóa bản địa, qua đó thu hút khách du lịch trong nước lẫn quốc tế. Thuyết minh đa ngôn ngữ qua hướng dẫn âm thanh và công nghệ thực tế tăng cường, thực tế ảo có thể giúp hành khách hiểu thêm về cảnh quan, công trình và câu chuyện dọc tuyến. Muốn những tiện ích này trở thành lợi thế thật, ngành cần phối hợp với hãng lữ hành để thiết kế tour trọn gói, đưa sản phẩm địa phương lên tàu và phát triển dịch vụ tại điểm dừng. Khi đó, chậm hơn máy bay không đồng nghĩa với kém hấp dẫn: thời gian có thể được bù bằng cảnh quan, sự an toàn và trải nghiệm.
Giữ ga Hà Nội, nhưng không đóng băng di sản
Ga Hà Nội là phép thử rõ nhất cho khả năng dung hòa bảo tồn với phát triển. Nhà sử học Dương Trung Quốc đề nghị giữ lại công trình, trước đây còn gọi là ga Hàng Cỏ, đồng thời nêu phương án chuyển đổi công năng thành bảo tàng đường sắt hoặc bảo tàng giao thông. Một hướng được gợi mở là bảo tồn ga như “bảo tàng sống”: vừa giữ giá trị lịch sử, văn hóa, vừa duy trì khả năng kết hợp với hoạt động đường sắt. Đề xuất này thuyết phục hơn việc chọn một trong hai cực—hoặc giữ nguyên mọi thứ, hoặc giải phóng mặt bằng cho phát triển—bởi nó đặt di sản vào không gian sử dụng thực tế. Tuy nhiên, mọi chuyển đổi nhà ga, nhà xưởng hay không gian đường sắt thành điểm đến văn hóa cần đáp ứng yêu cầu chuyên môn và an toàn.
Sức ép quy hoạch khiến lựa chọn càng cấp thiết. Vai trò của ga Hà Nội trong mạng lưới giao thông và không gian đô thị vẫn chưa được làm rõ; trong khi đó, đường bộ và hàng không phát triển nhanh, còn hạ tầng cùng tư duy ngắn hạn từng cản trở đường sắt. Giữ ga không thể đồng nghĩa với để công trình xuống cấp hoặc tách khỏi nhu cầu đi lại; ngược lại, hiện đại hóa cũng không nên xóa sạch những dấu mốc định hình lịch sử thành phố. Cần phối hợp quy hoạch giao thông, đô thị và bảo tồn để xác định phần nào tiếp tục phục vụ vận tải, phần nào dành cho trưng bày, văn hóa và dịch vụ. Một di sản chỉ thực sự sống khi người dân và du khách có thể tiếp cận, hiểu và sử dụng nó một cách an toàn.
Hiện đại hóa để di sản có tương lai
Bảo tồn không thể là cái cớ để trì hoãn nâng cấp hạ tầng; hiện đại hóa cũng không nên trở thành lý do mặc định để xóa bỏ di sản. Hai mục tiêu cần được thiết kế song song, bởi đường sắt muốn phát triển du lịch phải vừa có chất lượng vận hành, vừa có câu chuyện khác biệt. Định hướng được nêu tại hội thảo là mở rộng từ vận tải truyền thống sang logistics, du lịch và trải nghiệm văn hóa, đồng thời gắn nâng cấp hạ tầng với các tuyến mới và liên vận quốc tế. Ngành cũng đang ứng dụng công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo, vé điện tử, quản trị chuỗi cung ứng thông minh và tự động hóa bảo trì hạ tầng. Đây không phải hai chương trình cạnh tranh nguồn lực: vận hành tin cậy và dịch vụ tốt giúp du khách yên tâm chọn tàu, còn di sản tạo bản sắc mà hạ tầng mới khó tự mình mang lại.
Thách thức kế tiếp là biến các sáng kiến riêng lẻ thành hệ sinh thái có hiệu quả lâu dài. Điều đó đòi hỏi quy hoạch thống nhất giữa ngành đường sắt và địa phương, cơ chế hợp tác với doanh nghiệp du lịch, tiêu chuẩn bảo tồn rõ ràng và sản phẩm phù hợp với nhu cầu từng tuyến. Những ga có giá trị có thể trở thành không gian văn hóa; đoàn tàu có thể kể chuyện vùng miền; công nghệ số có thể hỗ trợ thuyết minh và tiếp cận di sản mà không làm tổn hại công trình. Nhưng nếu chỉ đổi tên tàu, trang trí toa xe mà thiếu kết nối với điểm đến và chất lượng phục vụ ổn định, sức hút sẽ nhanh chóng phai. Kết luận nên rõ ràng: 145 năm lịch sử là vốn quý, nhưng chỉ trở thành động lực phát triển du lịch khi được bảo tồn có trách nhiệm, khai thác có kế hoạch và đặt trong một ngành đường sắt hiện đại.
