Di sản không nằm trong bảo tàng mà trên tem truy xuất và sao OCOP
Sự kết hợp giữa di sản văn hóa phi vật thể, chương trình OCOP và đầu tư chế biến sâu là một xu hướng phát triển nông thôn mới, trong đó tri thức bản địa được chuẩn hóa thành quy trình, gắn với tem truy xuất, hạng sao chất lượng và chiến lược thị trường, giúp nông dân vừa giữ nghề truyền thống vừa nâng giá trị sản phẩm trên chuỗi giá trị hiện đại. “Tri thức trồng và chế biến nhãn lồng Hưng Yên” được đưa vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể từ đầu năm 2026, thuộc loại hình tri thức dân gian, nghề thủ công truyền thống. Việc ghi danh này không phải để “đóng khung” nhãn trong lễ hội, mà để khẳng định kỹ năng chọn quả, xoáy long, sấy nhãn… là vốn liếng có thể đo, đếm, đào tạo và bán được với giá cao hơn thông qua các chuẩn OCOP, thay vì chỉ phụ thuộc vào thương lái mua quả tươi giá thấp.
Long nhãn Hưng Yên: Khi bí quyết dân gian bước vào chuẩn hóa và xuất khẩu
Điểm đáng chú ý ở Hưng Yên là di sản không dừng ở danh hiệu mà đi thẳng vào dây chuyền sản xuất. Tỉnh có gần 6.000 ha nhãn, khoảng 5.700 ha cho thu hoạch; trung bình khoảng 20% sản lượng nhãn tươi được đưa vào chế biến long nhãn tại 400–500 cơ sở, cung ứng khoảng 1.000 tấn long nhãn mỗi năm. Đằng sau con số ấy là cả “khoa học dân gian” của khâu chọn quả, xoáy hạt, xếp phên và kiểm soát sấy – những thao tác sai một ly là hỏng cả mẻ. Qua nhiều thế hệ, kỹ năng này được hoàn thiện rồi kết hợp dần với sấy điện, sấy hơi, sấy tuần hoàn khí nóng, sấy lạnh để chủ động sản xuất và nâng chất lượng. Nhờ các đề tài khoa học, quy trình chế biến thực phẩm truyền thống từ nhãn được chuẩn hóa, giúp hơn 20 sản phẩm long nhãn, long nhãn ôm sen đạt OCOP 3–4 sao và từng bước bước vào các thị trường Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và EU.
Ớt Rẽ Vơng OCOP: Một căn bếp Mường bước ra thị trường cả nước
Ớt Rẽ, hay ớt Khòi, từng là thứ gia vị mọc tự nhiên ở sườn núi Rẽ Vơng, gắn với bữa cơm người Mường qua nhiều thế hệ. Khi anh Bùi Văn Thản biến món ớt ngâm chanh muối – một kiểu chế biến thực phẩm truyền thống – thành hàng hóa, câu chuyện chuyển mình bắt đầu từ ngay căn bếp gia đình, nơi những ngày vào vụ lại nồng mùi ớt mới hái. Anh phải học lại kỹ thuật từ người cao tuổi, thử đi thử lại để giữ được màu, độ giòn và vị cay thơm; nhiều mẻ đầu mặn quá hoặc nổi váng, cho thấy tri thức dân gian không tự động trở thành sản phẩm chuẩn nếu thiếu tư duy kinh doanh. Đến nay, giống ớt này đã có vùng nguyên liệu, mã truy xuất nguồn gốc và được công nhận OCOP; riêng Ớt Rẽ Phú Lương đạt OCOP 3 sao cấp tỉnh. Từ thôn Ba Rẽ, những lọ ớt Rẽ đã có mặt ở Hà Nội, TP.HCM và nhiều địa phương, được dùng trong bữa ăn gia đình hoặc làm quà, chứng minh rằng một sản vật miền núi nhỏ bé vẫn có thể chen vào phân khúc quà tặng đặc sản nếu biết xây dựng thương hiệu. Thời gian tới, chính quyền địa phương dự kiến tiếp tục hỗ trợ bảo tồn giống, mở rộng vùng nguyên liệu, nâng chất lượng và gắn ớt Rẽ với quảng bá văn hóa, du lịch.
Ninh Bình: Công nghệ, tiêu chuẩn và OCOP 5 sao cho nông sản quen thuộc
Trong khi nhiều nơi còn tranh luận nên giữ “hồn” làng nghề hay chạy theo thị trường, một số doanh nghiệp Ninh Bình chọn cách không đứng về phe nào: họ dùng công nghệ để phục vụ di sản địa phương. Hơn 15 năm qua, một doanh nghiệp tại cụm công nghiệp An Xá chọn chế biến sâu ngô, khoai lang, mít, chuối thay vì bán tươi. Quyết định đầu tư sấy thăng hoa, sấy chân không cùng các tiêu chuẩn ISO 22000:2018, FSSC 22000, FDA, HACCP giúp sản phẩm giữ màu, mùi, giá trị dinh dưỡng của nông sản. Hai dòng sản phẩm ngô nếp tươi sấy, khoai tây sấy vị phô mai đã được xuất khẩu sang Hàn Quốc, Canada, Pháp, Trung Quốc và đang tìm đường vào thị trường Bắc Mỹ. Tháng 4/2026, hai sản phẩm này được công nhận là sản phẩm OCOP 5 sao cấp quốc gia, đánh dấu bước nâng tầm rõ rệt. Doanh nghiệp đạt gần 25 tỷ đồng doanh thu năm 2025 và đặt mục tiêu vượt 32 tỷ đồng trong năm 2026, tăng khoảng 28%. Họ liên kết với hợp tác xã để chủ động nguyên liệu, tạo việc làm cho gần 50 lao động và dự kiến 65 người, với thu nhập bình quân 8,5 triệu đồng/tháng, đồng thời giúp nông dân có đầu ra ổn định.
Từ làng nghề đến nền kinh tế tri thức nông thôn
Điểm chung giữa long nhãn Hưng Yên, ớt Rẽ Vơng OCOP và các sản phẩm OCOP 5 sao ở Ninh Bình là: nông dân không còn bán nguyên liệu thô mà bán tri thức và câu chuyện của mình. Chương trình OCOP đang trở thành một hướng đi quan trọng giúp doanh nghiệp, hợp tác xã địa phương nâng giá trị nông sản, từ nông sản tươi giá trị thấp thành hàng chế biến đạt sao quốc gia. Cùng lúc, chuyển đổi số bắt đầu len vào làng nghề: có hợp tác xã thủ công đẩy mạnh bán hàng trên nền tảng số, kết hợp du lịch trải nghiệm để mở rộng thị trường. Từ nền tảng là di sản văn hóa phi vật thể – như tri thức trồng và chế biến nhãn lồng Hưng Yên – công nghệ sấy, quản trị chất lượng, truy xuất nguồn gốc và xây dựng thương hiệu đang tiếp thêm “lớp vỏ hiện đại” cho các nghề truyền thống. Câu hỏi không còn là có nên bảo tồn nghề hay không, mà là: cộng đồng địa phương có dám coi tri thức của mình là tài sản, đầu tư nghiêm túc để biến nó thành sản phẩm đạt chuẩn, có chỗ đứng trên bản đồ OCOP trong nước và quốc tế hay vẫn chấp nhận đứng bên rìa chuỗi giá trị.
