OCOP 4 sao: tấm vé bước ra khỏi lũy tre làng
Chứng nhận OCOP 4 sao là hệ thống xếp hạng chất lượng và giá trị thương mại dành cho sản phẩm nông nghiệp, làng nghề, dựa trên tiêu chí về quy trình sản xuất, vùng nguyên liệu, bao bì, truy xuất nguồn gốc và sức cạnh tranh trên thị trường, qua đó biến những đặc sản bản địa từ quy mô nhỏ lẻ trở thành hàng hóa có thương hiệu, đủ tiêu chuẩn tiếp cận người tiêu dùng rộng rãi ở trong nước và quốc tế. Điều đáng nói là OCOP không chỉ thêm “sao” vào nhãn mác; nó buộc các chủ thể phải thay đổi tư duy từ làm nghề sang làm thương hiệu, từ sản xuất manh mún sang tổ chức chuỗi giá trị. Khi cốm tươi truyền thống, hạt điều rang muối hay các sản phẩm nông nghiệp Việt khác bước vào sân chơi OCOP, câu chuyện không còn là giữ hương vị quê nhà, mà là chuẩn hóa để sống được trong thị trường hiện đại. Đây là bước chuyển mà nếu chậm chân, nông sản vùng xa sẽ mãi quanh quẩn trong chợ quê.
Cốm tươi Minh Hằng: giữ hồn Mễ Trì bằng ngôn ngữ chuẩn hóa
Từ nghề làm cốm được gìn giữ qua nhiều thế hệ, Cốm tươi Minh Hằng đã từng bước chuẩn hóa sản xuất, xây dựng thương hiệu và được công nhận OCOP 4 sao. Câu chuyện của thế hệ thứ 5 như chị Nguyễn Minh Hằng cho thấy: nếu chỉ tự hào về cốm tươi truyền thống mà không chấp nhận bước vào quy trình đánh giá, tiêu chuẩn, sản phẩm sẽ khó thoát khỏi tính mùa vụ. Quá trình xây dựng sản phẩm OCOP buộc cơ sở phải rà soát lại từ vùng nguyên liệu nếp non, quy trình rang, giã, sàng sảy đến bao bì, nhận diện thương hiệu và truy xuất nguồn gốc. Cốm tươi dùng ngay nay đã có thêm phiên bản cốm cấp đông để cung ứng quanh năm, phục vụ chả cốm, xôi cốm, xúc xích cốm và nhiều sản phẩm khác. Một câu nói có thể trích dẫn là: "Việc được công nhận OCOP không chỉ nâng giá trị sản phẩm mà còn giúp thương hiệu cốm Mễ Trì được nhiều người tiêu dùng biết đến hơn".
Hạt điều Cát Tiên 2: gần 30 năm khởi nghiệp để đổi lấy 4 sao
Ở xã Cát Tiên 2, câu chuyện chế biến hạt điều của chủ thể OCOP Lê Văn Bảy bắt đầu từ một cơ sở tách vỏ thủ công quy mô hộ gia đình từ những năm 1997–2017. Gần 30 năm kiên trì, ông Bảy chuyển từ làm thuê cho thị trường nguyên liệu sang tổ chức chuỗi giá trị với dây chuyền máy móc khép kín trên diện tích khoảng 2.000 m², đạt công suất mỗi năm xuất khẩu khoảng 100 tấn thành phẩm và tiêu thụ trong nước khoảng 50 tấn. Hạt điều rang muối, hạt điều sữa hút chân không và hạt điều rang muối sạch lụa từ chỗ được xếp hạng OCOP 3 sao năm 2019 đã được UBND tỉnh thăng hạng lên 4 sao vào cuối năm 2025. Đằng sau những con số là sự dịch chuyển tư duy của người trồng điều: từ sản xuất nguyên liệu sang xây dựng ngành hàng giá trị, gắn vùng nguyên liệu liên kết lên đến 500 ha với chế biến sâu và thương mại, giải quyết việc làm ổn định cho hàng chục lao động địa phương.
Từ nông sản vùng xa đến chuỗi thị trường rộng mở
Muốn nâng tầm sản phẩm nông nghiệp Việt, không thể dừng ở sản xuất; phải bắt đầu từ thị trường, tổ chức vùng nguyên liệu, chế biến sâu và xây dựng thương hiệu để kéo dài chuỗi giá trị. Cả cốm tươi Minh Hằng lẫn hạt điều rang muối Cát Tiên 2 cho thấy khi gắn với OCOP, nông sản vùng xa có thêm “hạ tầng mềm” để bơi ra biển lớn. Cốm tươi Minh Hằng hiện không chỉ bán theo cách truyền thống mà còn xuất hiện trên nền tảng trực tuyến và tại một số điểm bán ở Cảng hàng không quốc tế Nội Bài, mở cơ hội tiếp cận khách hàng trong nước và du khách quốc tế. Các dòng hạt điều OCOP vùng xa góp mặt tại hội chợ xúc tiến thương mại toàn quốc, biến câu chuyện của một xã vùng xa trở thành hình ảnh đại diện cho ngành hàng điều chế biến. OCOP rõ ràng đang giúp các sản phẩm xa trung tâm rút ngắn khoảng cách địa lý bằng chuẩn hóa và nhận diện thương hiệu.
Thách thức tiếp theo: từ 4 sao đến bền vững dài hạn
Được chứng nhận OCOP 4 sao là bước tiến, nhưng không phải đích đến. Hà Nội – nơi có số lượng sản phẩm OCOP lớn – đang đứng trước yêu cầu nâng chất lượng, giá trị và khả năng cạnh tranh để chương trình gắn chặt hơn với nhu cầu thị trường. Với sản phẩm mang giá trị văn hóa như cốm Mễ Trì, OCOP còn là cơ hội để kết hợp phát triển kinh tế với bảo tồn nghề truyền thống khi sản phẩm được chuẩn hóa, có thương hiệu, bao bì phù hợp và hệ thống phân phối tốt hơn. Ở Cát Tiên 2, mục tiêu được đặt cao hơn: "Với mục tiêu thăng hạng OCOP 5 sao trong thời gian tới, vùng nguyên liệu hạt điều liên kết tiếp tục phát triển mỗi năm 20–30 ha, đồng thời duy trì và nâng cao chất lượng sản phẩm". Điều các chủ thể còn thiếu là sự hỗ trợ mạnh hơn về xúc tiến thương mại, kết nối tiêu thụ, để nỗ lực chuẩn hóa không bị mắc kẹt trong bài toán đầu ra mà được trả công xứng đáng bằng thị trường.
