Khu vực thử nghiệm UAV: từ “sân bay thử” thành hạt nhân kinh tế tầm thấp
Khu vực thử nghiệm UAV là không gian bay được cơ quan quản lý cho phép để doanh nghiệp triển khai các chuyến bay thử, kiểm chứng an toàn, đánh giá năng lực kỹ thuật và mô hình dịch vụ của thiết bị bay không người lái, trước khi được cấp phép UAV và đưa vào khai thác thương mại trong khuôn khổ quy định bay drone Việt Nam. Hiện nay, các sandbox này phần lớn mới đóng vai trò “sân bay thử”, tức là đáp ứng nhu cầu pháp lý tối thiểu để doanh nghiệp bay được. Doanh nghiệp bỏ chi phí nghiên cứu, đầu tư thiết bị, nhưng mỗi giờ bay tại khu vực thử nghiệm UAV chưa gắn với hợp đồng dịch vụ hay đơn đặt hàng cụ thể, nên gần như không tạo ra doanh thu. Thiết kế như vậy biến sandbox thành trung tâm chi phí, không phải nền tảng hình thành thị trường kinh tế tầm thấp.
Đặt hàng công nghệ trong sandbox: Nhà nước phải trở thành khách hàng đầu tiên
Điểm mấu chốt để khu vực thử nghiệm UAV tạo ra nguồn thu nằm ở vai trò kiến tạo thị trường của Nhà nước. Thay vì chỉ cấp phép UAV để bay thử, sandbox nên gắn trực tiếp với các nhiệm vụ có đặt hàng công nghệ từ khu vực công. GS.TS. Hoàng Văn Cường nhấn mạnh rằng khó nhất với doanh nghiệp UAV không còn là tự nghiên cứu hay chế tạo, mà là bài toán “làm xong rồi bán cho ai”. Nếu Nhà nước chỉ mua vài nghìn chiếc UAV, nhưng không định hình bài toán ứng dụng, doanh nghiệp vẫn có nguy cơ sản xuất xong và không có thị trường. Cách tiếp cận hợp lý hơn là đặt hàng dịch vụ: giám sát nguy cơ cháy rừng, cảnh báo lũ quét, theo dõi sâu bệnh, phun thuốc nông nghiệp, kiểm tra đường dây điện, giám sát hạ tầng. Mỗi kịch bản thử nghiệm trong sandbox khi đó đồng thời là một hợp đồng dịch vụ, tạo nguồn thu thật và dữ liệu chứng minh hiệu quả.
Rào cản pháp lý: khi quy định an toàn vô tình bóp nghẹt đổi mới UAV
Dù kinh tế tầm thấp dưới 1.000m mở ra dư địa tăng trưởng khổng lồ, hệ thống pháp lý hiện hành đang tạo vòng luẩn quẩn cho doanh nghiệp UAV. Khoản 3 Điều 14 Luật Hàng không dân dụng yêu cầu tàu bay chỉ được khai thác khi có Giấy chứng nhận đủ điều kiện bay. Để được cấp giấy này, doanh nghiệp buộc phải bay thử, nhưng mẫu UAV đang nghiên cứu lại chưa đủ hồ sơ để được cấp phép UAV bay thử một cách rõ ràng. Sandbox hiện nay mới giải quyết được phần nào, nhưng vẫn thiên về cho phép thử nghiệm kỹ thuật hơn là cho phép thử nghiệm mô hình kinh doanh. Hệ thống quy định bay drone Việt Nam đặt ưu tiên cao về an toàn, điều đó hợp lý, nhưng khi thiếu cơ chế thử nghiệm có kiểm soát rõ ràng, doanh nghiệp phải tự xoay xở, chấp nhận rủi ro pháp lý hoặc chậm tiến độ nghiên cứu, khiến công nghệ UAV nội địa hụt hơi ngay trên sân nhà.
Kinh tế tầm thấp và yêu cầu xây dựng hạ tầng UTM quốc gia
Không gian dưới 1.000m đang được nhìn nhận như một lớp kinh tế mới, nơi UAV tham gia từ nông nghiệp, logistics đến giám sát đô thị, cứu hộ cứu nạn. Theo dự báo được công bố tại Diễn đàn Quốc tế Kinh tế tầm thấp Việt Nam 2025, quy mô kinh tế tầm thấp có thể đạt khoảng 10 tỷ USD vào năm 2035 và tạo ra khoảng 1 triệu việc làm chất lượng cao. Những con số này cho thấy sandbox UAV không thể chỉ là giải pháp tạm thời, mà phải nằm trong thiết kế tổng thể hạ tầng UTM quốc gia – hệ thống quản lý giao thông không gian tầm thấp. Các địa phương như Hà Nội và TP.HCM đã bắt đầu quy hoạch không gian tầm thấp, xây hành lang hoạt động và nghiên cứu hạ tầng UTM, bãi đáp, trạm sạc. Tuy vậy, nếu thiếu một kiến trúc UTM thống nhất ở cấp quốc gia, doanh nghiệp sẽ gặp tình trạng "mỗi nơi một luật", tăng chi phí tuân thủ và làm giảm khả năng mở rộng dịch vụ UAV trên phạm vi toàn lãnh thổ.
Từ sandbox tới hệ sinh thái doanh thu: mô hình mới cần được thử ngay
Giải pháp không nằm ở việc mở thêm vài khu vực thử nghiệm UAV, mà ở cách tổ chức sandbox như một nút trung tâm của hệ sinh thái doanh thu. Trong mô hình mới, Nhà nước và doanh nghiệp nhà nước trở thành khách hàng đầu tiên của dịch vụ UAV triển khai trong sandbox, dùng ngân sách nhiệm vụ công để mua dịch vụ giám sát rừng, kiểm tra đường dây điện, quản lý đô thị tầm thấp. Sau khi hiệu quả được chứng minh, thị trường tư nhân sẽ có động lực mua dịch vụ tương tự, biến các chuyến bay thử thành bằng chứng kinh doanh. Song song, cần cải cách quy định bay drone Việt Nam theo hướng rõ ràng hơn với cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, và đầu tư hạ tầng UTM như "hệ điều hành" của bầu trời tầm thấp. Nếu không mạnh dạn chuyển sandbox từ trung tâm chi phí sang nền tảng thị trường, Việt Nam có nguy cơ lỡ nhịp kinh tế tầm thấp ngay trong giai đoạn hình thành.
