Danh hiệu mới, thêm trách nhiệm với di sản
Di tích quốc gia là địa điểm có giá trị lịch sử, văn hóa hoặc khảo cổ được cơ quan có thẩm quyền xếp hạng, qua đó ghi nhận tầm quan trọng và đặt ra yêu cầu gìn giữ lâu dài. Hai địa điểm mới được công nhận tại Quảng Ninh cho thấy di sản địa phương không chỉ nằm trong những câu chuyện đã quen thuộc.
Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 2918/QĐ-BVHTTDL và 2919/QĐ-BVHTTDL, xếp hạng di tích quốc gia cho Di tích lịch sử Vũng Đục và Di tích khảo cổ Thiên Long Uyển, bãi cọc Yên Đức. Sau quyết định này, Quảng Ninh có 59 di tích quốc gia, trong đó 8 di tích quốc gia đặc biệt. Con số ấy là niềm tự hào, nhưng giá trị của việc công nhận còn nằm ở cơ hội củng cố công tác bảo vệ, nghiên cứu và giới thiệu di sản. Danh hiệu chỉ thực sự có ý nghĩa khi những dấu tích được gìn giữ và câu chuyện phía sau chúng đến được với công chúng.
Vũng Đục: ký ức cách mạng giữa không gian Cẩm Phả
Vũng Đục ở phường Cẩm Phả là một địa điểm lịch sử cách mạng gắn với những năm 1946–1949. Nơi đây ghi dấu tội ác của thực dân Pháp, khi nhiều chiến sĩ cách mạng và người dân yêu nước bị tra tấn, dìm xuống biển; hàng chục chiến sĩ đã hy sinh. Khu di tích và danh thắng Vũng Đục từng được xếp hạng cấp tỉnh năm 1999.
Sức nặng của Vũng Đục không nằm ở quy mô vật chất mà ở khả năng giúp người thăm hiểu lịch sử bằng một địa điểm cụ thể. Đền thờ liệt sĩ tại đây đã là điểm du lịch văn hóa của phường Cẩm Phả, còn Hang Dơi thuộc quần thể di tích và danh thắng. Xếp hạng quốc gia tạo thêm cơ sở để bảo tồn không gian tưởng niệm, đồng thời mở ra hướng kể chuyện có chiều sâu hơn: kết nối ký ức cách mạng với cảnh quan và trải nghiệm tìm hiểu tại địa phương, thay vì chỉ dừng ở một điểm dừng chân ngắn.
Thiên Long Uyển và dấu tích cổ bên dòng sông
Ở phường Hoàng Quế, câu chuyện khảo cổ bắt đầu từ một phát hiện tình cờ năm 2013: người dân đào ao và gặp bãi cọc gần sông Đá Bạc. Dòng sông này cùng sông Giá tạo thành sông Bạch Đằng lịch sử, khiến vị trí phát hiện càng gợi mở nhiều câu hỏi về dấu tích cư trú và hoạt động của con người trong quá khứ.
Đợt khai quật gần 300 m² vào cuối năm 2020 phát hiện thêm 11 cột gỗ, cột lớn nhất có đường kính 40 cm, cùng nhiều cọc nhỏ và dấu vết cọc gỗ. Kết quả xác định niên đại cho thấy các cọc thuộc khoảng thế kỷ IV–III trước Công nguyên, gắn với Văn hóa Đông Sơn. Những con số này không tự kể hết câu chuyện, nhưng cho thấy Thiên Long Uyển và bãi cọc Yên Đức có giá trị khảo cổ đáng chú ý, cần được nghiên cứu và diễn giải thận trọng. Đây là lớp lịch sử khác hẳn ký ức chiến tranh ở Vũng Đục, giúp bức tranh di tích Quảng Ninh thêm đa dạng.
Nối hai điểm thành hành trình di sản có chiều sâu
Vũng Đục và Thiên Long Uyển – bãi cọc Yên Đức không nên chỉ được nhìn như hai cái tên mới trong danh mục xếp hạng. Một điểm đưa du khách đến gần ký ức cách mạng; điểm kia mở cánh cửa vào khảo cổ và dấu tích cổ bên vùng sông nước. Đặt cạnh nhau, chúng có thể bổ sung cho hành trình văn hóa, trải nghiệm tại Quảng Ninh bằng những lát cắt thời gian khác nhau.
Để tiềm năng ấy thành trải nghiệm có ý nghĩa, ưu tiên cần là bảo vệ di tích, làm rõ thông tin lịch sử và khảo cổ, rồi mới phát triển cách giới thiệu phù hợp với từng địa điểm. Việc công nhận đã tạo thêm cơ sở để tiếp tục gìn giữ và phát huy giá trị, để dấu ấn quá khứ được lan tỏa và trao truyền cho thế hệ sau. Đây là cơ hội đáng kể, nhưng cũng là lời nhắc rằng du lịch di sản chỉ bền vững khi việc kể chuyện luôn đi cùng sự tôn trọng và bảo tồn.
