Danh hiệu mới cần đi cùng trách nhiệm bảo tồn
Di tích quốc gia là địa điểm có giá trị lịch sử, văn hóa hoặc khảo cổ được cơ quan có thẩm quyền công nhận, qua đó đặt ra yêu cầu gìn giữ và phát huy những dấu tích gắn với quá khứ. Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch vừa ban hành Quyết định số 2918/QĐ-BVHTTDL và 2919/QĐ-BVHTTDL, xếp hạng Di tích lịch sử Vũng Đục và Di tích khảo cổ Thiên Long Uyển, bãi cọc Yên Đức tại Quảng Ninh. Đây là sự ghi nhận đáng chú ý, nhưng danh hiệu chỉ mở đầu cho công việc dài hạn: bảo vệ di tích phải dựa trên đặc điểm và chứng cứ của từng địa điểm. Quảng Ninh hiện có 59 di tích quốc gia, trong đó 8 di tích quốc gia đặc biệt. Con số ấy cho thấy quy mô di sản của địa phương, đồng thời khiến việc chăm sóc từng di tích càng cần được cụ thể hóa.
Vũng Đục lưu dấu sự hy sinh trong kháng chiến
Tại phường Cẩm Phả, Vũng Đục mang giá trị trước hết như một địa chỉ lịch sử cách mạng. Nơi đây ghi dấu sự hy sinh của các chiến sĩ cách mạng và người dân yêu nước trong giai đoạn 1946–1949; hồ sơ được nhắc đến cũng ghi nhận hàng chục chiến sĩ đã hy sinh tại đây. Theo tư liệu, thực dân Pháp từng dùng khu vực này để tra tấn và dìm sống những người kháng chiến, người yêu nước xuống biển. Quần thể Vũng Đục và danh thắng liên quan từng được xếp hạng cấp tỉnh năm 1999. Việc nâng lên cấp quốc gia củng cố vị thế của địa điểm trong hệ thống di sản, nhưng thông tin hiện có chưa nêu cụ thể những hạng mục cần ưu tiên tu bổ hay cách diễn giải lịch sử tại chỗ. Bảo tồn nơi tưởng niệm cần giữ được sự chính xác của ký ức, không chỉ duy trì cảnh quan.
Thiên Long Uyển và bãi cọc Yên Đức mở ra câu chuyện khảo cổ
Khác với Vũng Đục, giá trị nổi bật của Thiên Long Uyển và bãi cọc Yên Đức nằm ở dấu tích khảo cổ. Khu vực thuộc phường Hoàng Quế được phát hiện năm 2013, khi người dân đào ao và gặp bãi cọc gần sông Đá Bạc; sông này kết hợp với sông Giá tạo thành sông Bạch Đằng. Cuối năm 2020, một đợt khai quật trên diện tích gần 300 m² tìm thấy thêm 11 cột gỗ, cột lớn nhất có đường kính 40 cm, cùng nhiều cọc nhỏ và dấu cọc gỗ. Kết quả xác định niên đại các cọc vào khoảng thế kỷ IV–III trước Công nguyên, thuộc Văn hóa Đông Sơn. Những dữ kiện ấy khiến địa điểm có ý nghĩa vượt khỏi phạm vi một phát hiện địa phương, nhưng chưa đủ để kết luận mọi chức năng hay diễn biến lịch sử của bãi cọc. Cần tiếp tục nghiên cứu và công bố thận trọng.
Công nhận là bước đầu, không phải kế hoạch bảo tồn
Hai di tích cùng được xếp hạng nhưng không thể áp dụng một cách bảo tồn giống nhau: Vũng Đục cần gìn giữ không gian tưởng niệm và câu chuyện cách mạng; Thiên Long Uyển, bãi cọc Yên Đức cần bảo vệ dấu tích khảo cổ cùng cơ sở khoa học để diễn giải chúng. Các thông tin được công bố nêu căn cứ lịch sử, phát hiện và niên đại, song chưa làm rõ chi tiết giá trị của từng di tích theo hồ sơ xếp hạng, cũng chưa đưa ra kế hoạch bảo tồn cụ thể. Vì vậy, điều đáng chờ đợi sau quyết định là những bước tiếp theo có thể kiểm chứng: nghiên cứu bổ sung, gìn giữ dấu tích và truyền tải thông tin có căn cứ. Việc xếp hạng tạo nền tảng để tiếp tục bảo vệ, gìn giữ và phát huy di sản cho các thế hệ sau. Giá trị của danh hiệu sẽ được thể hiện qua cách Quảng Ninh chăm lo cho từng địa điểm, chứ không chỉ qua số lượng di tích được ghi danh.
