Tuyển sinh lớp 10 đang chuyển từ “thi tuyển” sang “tiếp nhận học sinh”
Tuyển sinh lớp 10 là quá trình các trường trung học phổ thông tiếp nhận học sinh sau khi hoàn thành chương trình THCS, thông qua thi tuyển THPT, xét tuyển THPT hoặc kết hợp cả hai, với mục tiêu vừa phân loại năng lực học tập vừa bảo đảm cơ hội tiếp tục học cho số lượng lớn học sinh trong độ tuổi phổ cập giáo dục. Bộ GD&ĐT đang lấy ý kiến các địa phương về dự thảo quy chế tiếp nhận và tuyển sinh đầu cấp, trong đó cho phép lựa chọn giữa xét tuyển, thi tuyển và kết hợp hai hình thức này. Về lý thuyết, đây là bước đi đúng hướng: trao quyền cho địa phương, giảm thủ tục hành chính và tăng minh bạch trong tuyển sinh lớp 10. Nhưng khi mỗi tỉnh chọn một phương án thi lớp 10 khác nhau, người chịu tác động trực tiếp lại là học sinh – những người phải điều chỉnh chiến lược ôn tập theo “luật chơi” từng nơi.
Huế chọn thi kết hợp xét tuyển: linh hoạt nhưng không hẳn giảm áp lực
Thừa Thiên Huế là một ví dụ tiêu biểu cho xu hướng kết hợp thi tuyển THPT với xét tuyển THPT. Tất cả học sinh đã và đang học cấp THCS (trừ Nam Đông và A Lưới) đều tham gia hình thức này. Các em được đăng ký tối đa 2 nguyện vọng vào 2 trường công lập và được phép điều chỉnh nguyện vọng một lần trước ngày thi. Đây là điểm tiến bộ: quyền điều chỉnh giúp học sinh “cân lại” lựa chọn sau khi đánh giá năng lực và mức độ cạnh tranh. Tuy nhiên, cấu trúc thi vẫn khá nặng: học sinh thi tuyển ba môn chung là Ngữ văn, Toán và Ngoại ngữ, trong khi một số trường chuyên còn thêm môn chuyên. Dù lãnh đạo ngành giáo dục Huế ủng hộ thi hai môn để giảm áp lực thi cử và nhấn mạnh việc chuyển từ “tuyển sinh” sang “tiếp nhận học sinh”, thực tế địa phương vẫn đang duy trì mô hình nhiều môn thi, khiến áp lực ôn tập khó giảm rõ rệt.
Hai môn hay ba môn: cuộc tranh luận không chỉ là con số
Dự thảo quy chế cho phép nếu tổ chức thi tuyển thì kỳ thi có thể giảm từ ba môn xuống còn hai, với Toán và Ngữ văn là môn bắt buộc. Một số địa phương, như Huế, ủng hộ phương án thi hai môn để giảm áp lực thi cử. Ngược lại, lãnh đạo ngành giáo dục ở các tỉnh khác cho rằng cần giữ môn thứ ba – thường là Ngoại ngữ – để khuyến khích học tập đồng đều và tạo động lực học tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai. Theo phân tích của các chuyên gia, giảm số môn thi có thể giúp học sinh thu hẹp phạm vi ôn tập trước kỳ thi chuyển cấp, nhưng cũng làm tăng nguy cơ học lệch: học sinh dồn thời gian cho Toán, Văn, bỏ quên khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và kỹ năng sống. Câu hỏi cốt lõi không phải “hai hay ba môn”, mà là liệu phương án thi lớp 10 có phản ánh đúng mục tiêu giáo dục toàn diện hay chỉ phục vụ cuộc đua điểm số.
| Tiêu chí | Thi 2 môn (Toán, Văn) | Thi 3 môn (Toán, Văn, Ngoại ngữ) |
|---|---|---|
| Phạm vi ôn tập | Hẹp hơn, dễ tập trung | Rộng hơn, yêu cầu phân bổ thời gian |
| Nguy cơ học lệch | Cao, ưu tiên Toán – Văn | Thấp hơn, buộc học đều thêm Ngoại ngữ |
| Áp lực thi cử | Giảm về số bài thi, nhưng vẫn căng vì cạnh tranh | Tăng khối lượng, nhưng phản ánh năng lực rộng hơn |
Áp lực không nằm ở đề thi, mà ở chỗ ngồi và phân luồng sau THCS
Dù thi hai hay ba môn, sức ép lớn nhất của tuyển sinh lớp 10 đến từ chênh lệch giữa số học sinh tốt nghiệp THCS và chỉ tiêu vào trường công lập. Năm học vừa qua, khoảng 1,5 triệu học sinh tốt nghiệp THCS, trong khi các trường THPT công lập chỉ có gần 1,2 triệu suất lớp 10. Tại một thành phố lớn, hơn 151.000 học sinh lớp 9 tham gia kỳ thi nhưng chỉ có 118.550 chỉ tiêu công lập; ở một địa phương khác, khoảng 147.000 học sinh hoàn thành chương trình THCS nhưng chỉ 88.000 em được tuyển vào cơ sở công lập. Theo lãnh đạo một sở giáo dục, giảm áp lực tuyển sinh không đơn thuần nằm ở số lượng môn thi mà phải tăng đầu tư cơ sở vật chất, mở rộng quy mô trường lớp và bảo đảm đủ chỗ học. Nếu không đa dạng hóa lựa chọn sau THCS và nâng cao chất lượng giáo dục nghề nghiệp, việc đổi phương án thi lớp 10 chỉ là “chỉnh trang mặt tiền” cho một hệ thống vẫn quá tải.
Chiến lược chuẩn bị của học sinh trong bối cảnh phương án thi đa dạng
Khi mỗi địa phương có cách thi tuyển THPT và xét tuyển THPT khác nhau, học sinh buộc phải xây dựng chiến lược ôn tập gắn với nơi mình dự định học. Điểm xét tuyển dựa trên tổng điểm các môn thi hoặc kết quả học tập, rèn luyện ở cấp THCS, nên việc hiểu rõ quy định địa phương là điều kiện tiên quyết. Yếu tố quan trọng nhất để chọn nguyện vọng phù hợp vẫn là năng lực bản thân; ngoài ra, khoảng cách từ nhà đến trường cũng cần được cân nhắc để tránh khó khăn đi lại. Trong bối cảnh Bộ GD&ĐT chưa “chốt” phương án cuối cùng và các tỉnh, thành đề nghị công bố sớm hoặc có lộ trình rõ ràng, học sinh nên chuẩn bị theo hướng an toàn: học đều các môn, đặc biệt là Toán, Ngữ văn và Ngoại ngữ; đồng thời theo dõi sát thông tin tuyển sinh lớp 10 của địa phương mình để kịp điều chỉnh nguyện vọng và kế hoạch ôn tập. Nếu tuyển sinh được thiết kế như một hệ thống tiếp nhận đa dạng, thay vì “cửa hẹp” thi cử, áp lực sẽ giảm thực chất hơn là chỉ đổi số môn thi.
