Thi lớp 10 hai môn là gì và vì sao gây tranh luận?
Thi lớp 10 hai môn là phương án tuyển sinh vào trung học phổ thông công lập, trong đó học sinh chỉ làm bài thi Toán và Ngữ văn thay vì thi thêm một môn thứ ba do địa phương lựa chọn, với kỳ vọng giảm bớt áp lực thi cử học sinh lớp 9 và đơn giản hóa khâu tổ chức kỳ thi vào lớp 10 cho các địa phương. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã gửi dự thảo lấy ý kiến một số địa phương, đề xuất tuyển sinh thi vào lớp 10 chỉ gồm 2 môn Toán và Ngữ văn, đồng thời giảm từ 3 xuống 2 môn ở cả kỳ thi tuyển sinh vào lớp 6 và lớp 10 công lập, với Toán, Ngữ văn ở bậc THPT và Toán, Tiếng Việt ở bậc THCS. Đây mới là bước thăm dò chuyên môn ban đầu và phương án cuối cùng vẫn có thể được điều chỉnh sau quá trình góp ý.
Đề xuất này xuất phát từ thực tế kỳ thi vào lớp 10 lâu nay bị coi là “cuộc đua” áp lực không kém thi tốt nghiệp THPT. Thi ít môn hơn được hy vọng sẽ giảm tải ôn luyện, giảm lo âu kéo dài khi học sinh phải chờ công bố môn thi thứ ba sát ngày thi, cũng như giảm cơn sốt luyện thi ở trung tâm và bớt gánh nặng tài chính cho phụ huynh. Tuy vậy, số lượng môn thi có phải gốc rễ của áp lực, hay chỉ là “van xả” kỹ thuật trong một hệ thống vốn đang quá căng thẳng vì chênh lệch cung – cầu chỗ học, vẫn là câu hỏi chưa có đáp án thống nhất.
Giảm môn thi: Áp lực tâm lý hạ nhiệt nhưng cuộc đua điểm số nóng hơn?
Không thể phủ nhận mặt tích cực trước mắt của phương án thi lớp 10 hai môn. Học sinh 14–15 tuổi sẽ không còn phải sống trong trạng thái phập phồng chờ môn thi thứ ba khi thời gian ôn luyện đã cận kề. Khối lượng bài vở cần luyện cũng giảm, các em có thêm thời gian nghỉ ngơi, rèn luyện thể chất, kỹ năng và đời sống tinh thần, trong khi phụ huynh bớt áp lực về thời gian, chi phí học thêm nhiều môn. Về phía quản lý, các địa phương linh hoạt hơn khi lựa chọn thi tuyển, xét tuyển hoặc kết hợp, giúp tổ chức kỳ thi vào lớp 10 phù hợp với quy mô trường lớp và áp lực dân số.
Tuy nhiên, việc giảm số môn không đồng nghĩa áp lực sẽ biến mất. Nghịch lý là khi chỉ còn hai môn quyết định, “giá trị mỗi điểm số” của Toán và Ngữ văn lại tăng lên. Khi đó, các em có thể dồn lực học thêm, luyện đề hai môn này nhiều hơn, vì một sai sót nhỏ cũng đủ làm tụt thứ hạng. Như một đại biểu Quốc hội phân tích, phải phân biệt áp lực do thi nhiều môn với áp lực cạnh tranh suất học: nếu 100 học sinh tranh 60 chỗ, việc thi hai hay ba môn không làm biến mất áp lực của 40 em bị loại, mà muốn giảm phải tác động vào cấu trúc cung – cầu của hệ thống giáo dục. Chính vì vậy, trông chờ một thay đổi kỹ thuật như bớt một môn thi để “giải cứu” áp lực thi cử học sinh là kỳ vọng quá lạc quan.
Nguy cơ học lệch môn học: Giảm thi nhưng không được giảm học
Đằng sau niềm vui “thi ít hơn” là nỗi lo “học lệch” vốn đã cắm rễ sâu trong tâm lý “thi gì học nấy” của xã hội. Khi Khoa học Tự nhiên, Lịch sử – Địa lý, Tin học và nhiều môn khác không xuất hiện trong kỳ thi chuyển cấp, nguy cơ chúng bị coi là môn phụ ở cấp THCS là rất cao. Các chuyên gia nhấn mạnh, giảm môn thi không đồng nghĩa với hạ thấp yêu cầu giáo dục. Nếu chỉ vì không thi mà một số môn được dạy và học cho đủ chương trình, thì hệ thống vô tình gửi đi thông điệp: môn thi mới đáng học, môn không thi thì… cho qua. Đây là cách thiết kế động lực nguy hiểm, đi ngược mục tiêu phát triển năng lực toàn diện của giáo dục phổ thông mới.
Điều đáng nói là học sinh không tự nhiên học lệch; các em phản ứng hợp lý trước tín hiệu mà hệ thống gửi ra. Khi cánh cửa kỳ thi vào lớp 10 chỉ đếm điểm Toán, Ngữ văn, không khó để đoán giờ học, tiền học thêm, sự kỳ vọng gia đình và nhà trường sẽ dồn về hai môn này. Hệ quả là những năng lực quan trọng khác – từ tư duy khoa học, hiểu biết lịch sử – địa lý đến năng lực công nghệ – có nguy cơ bị xem nhẹ, dù lại là thứ học sinh cần cho tương lai việc làm và công dân trong xã hội số. Nói cách khác, nếu không cải tổ cách đánh giá và ghi nhận thành tựu học tập ngoài hai môn thi, đề xuất thi lớp 10 hai môn rất dễ biến thành bước lùi, khóa chặt giáo dục phổ thông mới trong cái bóng “thi gì học nấy” cũ kỹ.
Gốc rễ áp lực: Không nằm ở số môn thi mà ở cung – cầu và định hướng hệ thống
Áp lực của kỳ thi vào lớp 10 không sinh ra từ đề thi ba môn hay hai môn, mà từ chỗ hệ thống đang có quá nhiều người muốn chen vào một cánh cửa hẹp. Ở nhiều địa phương, cơ sở vật chất và trường lớp chưa đáp ứng nhu cầu nên khó mở rộng chỉ tiêu tuyển sinh; tình trạng thiếu giáo viên cục bộ, nhất là một số môn và vùng sâu vùng xa, càng hạn chế khả năng tăng quy mô khi nhu cầu học tập tăng; trong khi phân luồng sau THCS vẫn chưa đạt kỳ vọng. Điển hình như một thành phố lớn có khoảng 127.000 học sinh xét tốt nghiệp THCS nhưng chỉ khoảng 79.000 chỉ tiêu THPT công lập, buộc một bộ phận học sinh phải chọn lối đi khác. Khi xã hội vẫn coi trường công lập là gần như lựa chọn duy nhất có giá trị, chênh lệch cung – cầu bình thường lập tức biến thành cuộc đua khốc liệt.
Vì vậy, thay đổi cấu trúc kỳ thi mà không thay đổi cấu trúc cơ hội là đang “tối ưu hóa một khâu” thay vì chữa vào gốc. Như cảnh báo: nếu không nhìn đúng nguyên nhân tạo áp lực, chúng ta chỉ làm cho đường truyền của áp lực thay đổi, chứ không làm nó biến mất. Muốn giảm áp lực bền vững, chính sách phải hướng đến một bức tranh rộng hơn: nâng chất và hình ảnh của các lựa chọn ngoài THPT công lập; đầu tư dần cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên; và quan trọng hơn, làm sao để mỗi học sinh sau THCS đều có một con đường học tập phù hợp, có chất lượng và cơ hội phát triển, thay vì bị “xếp hạng” giá trị chỉ qua kỳ thi lớp 10.
Kết luận: Thi hai môn chỉ là bước khởi đầu, không phải lời giải cuối cùng
Nhìn một cách công bằng, đề xuất thi lớp 10 hai môn là nỗ lực đáng ghi nhận để hạ nhiệt trước mắt áp lực thi cử học sinh lớp 9. Nó có thể giảm lo âu chờ đợi môn thứ ba, bớt gánh nặng tài chính ôn thi và giúp một kỳ thi lâu nay bị ví căng như thi tốt nghiệp THPT trở nên nhẹ hơn. Nhưng một chính sách giảm áp lực tốt phải trả lời được câu hỏi: sau khi giảm một môn thi, chúng ta đã làm gì để giảm cạnh tranh quá mức và mở rộng cơ hội học tập? Nếu câu trả lời chỉ là “thi hai môn thay vì ba môn”, áp lực sẽ không biến mất mà chỉ đổi hình thức.
Ở tầm chiến lược, mọi điều chỉnh kỹ thuật của kỳ thi vào lớp 10 phải được đặt trong mục tiêu phát triển năng lực toàn diện. Những phản biện từ thực tế dạy học cần giúp cơ quan quản lý đánh giá nguy cơ thiếu hụt năng lực toàn diện khi cấu trúc kỳ thi đổi khác. Nói cách khác, giảm thi để học sinh nhẹ gánh hơn, không phải để nhà trường dạy ít hơn; giảm áp lực để giáo dục tốt hơn, không phải để hạ thấp yêu cầu. Vấn đề không phải thêm hay bớt một môn để chống học lệch, mà là thiết kế hệ thống đánh giá và đường đi sau THCS sao cho học sinh hiểu: những năng lực không dùng để tuyển sinh vẫn có giá trị với tương lai của các em. Chỉ khi đó, cuộc tranh luận “hai môn hay ba môn” mới rời khỏi chuyện kỹ thuật, để chạm vào cốt lõi của một nền giáo dục phổ thông mới – nơi mỗi điểm số không còn là phán quyết tương lai, mà chỉ là một phần trong hành trình học tập lâu dài.
