Thi vào lớp 10 hai môn là gì và vì sao gây tranh luận?
Thi vào lớp 10 hai môn là phương án tuyển sinh trong đó học sinh chỉ dự thi Toán và Ngữ văn, thay vì ba môn như trước, với mục tiêu làm kỳ thi gọn hơn và giảm tải ôn luyện cho học sinh cuối cấp THCS. Bộ GD&ĐT đang lấy ý kiến dự thảo quy định nếu địa phương tổ chức thi tuyển vào lớp 10 thì số môn thi được đề xuất còn 2 môn Toán và Ngữ văn, thay cho 3 môn theo quy định hiện hành. Điều này đồng nghĩa bỏ môn thi thứ ba vốn do địa phương lựa chọn. Thông tin này lập tức hút sự chú ý của phụ huynh và học sinh trên cả nước, bởi nó động chạm trực tiếp đến cách tổ chức Toán Ngữ văn lớp 10 và toàn bộ chiến lược ôn thi trong nhiều năm tới.
Giảm môn thi: Bớt gánh ôn tập nhưng không bớt áp lực chỗ học
Cần thẳng thắn: giảm từ 3 xuống 2 môn thi có thể giúp học sinh bớt thời gian ôn luyện, bớt các buổi học thêm, kỳ thi gọn hơn và tiết kiệm công sức tổ chức. Ở nghĩa đó, đây là một hình thức giảm tải. Tuy nhiên, ít môn thi không đồng nghĩa giảm áp lực tuyển sinh. Áp lực thi vào lớp 10 hiện nằm ở bài toán cung–cầu: số học sinh tốt nghiệp THCS rất lớn, trong khi chỉ tiêu vào trường THPT công lập có giới hạn; tại nhiều nơi, tỷ lệ vào được trường công chỉ hơn 60%, tức một bộ phận rất lớn học sinh đang cạnh tranh cho số chỗ học hữu hạn. Khi câu hỏi ám ảnh nhất vẫn là “có suất trường công hay không?”, việc thi 2 hay 3 môn chỉ thay đổi bề mặt, còn tâm lý lo sợ trượt vẫn nguyên vẹn.
Áp lực dồn vào Toán Ngữ văn và nguy cơ học lệch, bỏ rơi tiếng Anh
Giảm môn không khéo sẽ biến thành dồn áp lực. Khi hàng nghìn học sinh cùng thi hai môn, điểm số dễ dồn cục, chênh vài phần mười có thể quyết định đỗ – trượt. Như một chuyên gia khảo thí phân tích, khi chỉ còn Toán và Ngữ văn, giá trị từng điểm ở hai môn này sẽ tăng lên; áp lực cạnh tranh có thể tập trung nhiều hơn vào hai bài thi còn lại và mọi đầu tư ôn luyện sẽ xoáy mạnh vào Toán Ngữ văn lớp 10. Nguy cơ lớn hơn là học lệch: nếu từ lớp 8, 9 các môn Khoa học tự nhiên, Ngoại ngữ, Tin học, Công nghệ, Khoa học xã hội bị xem là “không thi”, khó kỳ vọng học sinh vẫn đầu tư nghiêm túc. Khi “môn nào quyết định cơ hội vào lớp 10 thì học sinh dành nhiều thời gian hơn”, động lực học tiếng Anh và các môn còn lại sẽ suy giảm thấy rõ.
Muốn giảm áp lực thật sự: phải tăng trường lớp và cải cách kỳ thi bằng dữ liệu
Nếu mục tiêu là giảm áp lực tuyển sinh chứ không chỉ giảm tải, trọng tâm phải dịch chuyển từ câu hỏi “thi mấy môn?” sang “học sinh sẽ học ở đâu?”. Nhiều ý kiến nhấn mạnh: giảm môn thi là giảm tải, còn tăng số trường, số lớp THPT công lập mới là giảm áp lực từ gốc. Một lộ trình được đề xuất là nâng dần tỷ lệ học sinh vào trường công từ mức trên 60% hiện nay lên 80–90%, tiến tới bảo đảm gần như 100% học sinh có suất học THPT công lập phù hợp nếu gia đình có nhu cầu. Song song đó là cải cách kỳ thi dựa trên dữ liệu chứ không phải cảm tính: cần đo được khả năng phân hóa của đề, độ tin cậy kết quả, mức độ phù hợp với mục tiêu tuyển sinh và tác động tới dạy – học ở THCS. Như một chuyên gia đo lường nhấn mạnh, trước mọi phương án cải cách kỳ thi phải trả lời rõ ba câu hỏi: đánh giá điều gì, dùng kết quả để quyết định việc gì, và bằng chứng nào cho thấy cách đánh giá ấy đủ tin cậy và công bằng.
Kết luận: Ít môn thi không phải chiếc “đũa thần” của cải cách kỳ thi
Phương án thi vào lớp 10 hai môn có thể là bước đi hợp lý nếu mục tiêu ngắn hạn là làm kỳ thi gọn hơn, giúp học sinh bớt một phần gánh nặng ôn tập. Nhưng nếu coi đó là giải pháp chính để giảm áp lực tuyển sinh, chúng ta đang nhầm chỗ. Khi số chỗ học THPT công lập vẫn thiếu, cạnh tranh vẫn khốc liệt bất kể thi 2 hay 3 môn. Giảm môn thi mà không nâng năng lực hệ thống trường lớp, không nâng chất lượng và độ tin cậy của đề thi, thì mới chỉ “chỉnh hình” phần nhìn thấy của kỳ thi. Một cải cách kỳ thi có ý nghĩa phải bảo đảm ba yếu tố: công bằng cho học sinh, đáng tin cậy về dữ liệu và ít gây tác dụng phụ lên việc dạy – học. Ít môn hơn có thể là một chi tiết, nhưng không bao giờ là chiếc “đũa thần” duy nhất.
