Khi trải nghiệm di sản văn hóa bắt đầu bằng việc bước vào câu chuyện
Trải nghiệm di sản văn hóa trong đời sống nghệ thuật Việt Nam hôm nay không còn dừng lại ở việc ngồi yên xem một tiết mục, mà là quá trình khán giả bước hẳn vào không gian câu chuyện, đi giữa cảnh quan, tương tác với nghệ sĩ, để lịch sử, ký ức và truyền thống được cảm nhận bằng thị giác, thính giác và cả nhịp tim của người tham dự. Đó là thay đổi căn bản: từ “xem” di sản sang “sống cùng” di sản. Xu hướng này đang được dẫn dắt bởi một thế hệ nghệ sĩ trẻ, coi sân khấu là bất cứ nơi đâu cộng đồng hiện diện – từ hồ nước, giảng đường đại học cho đến ga Metro giữa giờ cao điểm. Và chính họ đang buộc chúng ta phải trả lời câu hỏi: di sản có còn là thứ đặt trong tủ kính, hay là chất liệu cho đời sống hôm nay?
Long Mạch Nà Hang: nghệ thuật thực cảnh và show diễn nhập vai giữa núi rừng
Long Mạch Nà Hang với show diễn thực cảnh nhập vai “Huyền thoại trên mặt nước” là minh chứng rõ ràng cho cuộc dịch chuyển ấy. Thay vì dựng một sân khấu cách ly, ê-kíp dùng mặt nước hồ Nà Hang, núi rừng và không gian văn hóa bản địa làm nền kể chuyện, biến thiên nhiên thành thành tố của tác phẩm chứ không chỉ là phông nền. Quan điểm ở đây rất rõ: ranh giới giữa nghệ thuật và cảnh quan cần được xóa mờ để khán giả nhập vai vào đời sống của chính vùng đất. Đạo diễn Trần Trung khẳng định mong muốn xây dựng “một show thực cảnh nhập vai đầu tiên tại Việt Nam, nơi khán giả... hòa mình vào câu chuyện và nhập vai trong các hoạt động của show”. Khi hoạt động trải nghiệm được thiết kế kéo dài từ 28/8 đến 02/9/2026, di sản Nà Hang không còn chỉ là điểm check-in, mà trở thành hành trình khám phá văn hóa và con người.
Broadway Việt Nam ở ga Metro: không gian công cộng là nhà hát của mọi người
Ở một cực khác của bản đồ, những nghệ sĩ trẻ của Impact Theatre Saigon mang Broadway Việt Nam ra khỏi khán phòng, bất ngờ dựng sân khấu ngay giữa ga Metro Bến Thành. Trong dòng người vội vã, tiếng nhạc vang lên, khoảng không nhà ga biến thành một sân khấu Broadway sinh động chỉ trong vài phút. Đây không còn là chiêu quảng bá cho vở Once On This Island chuẩn bị ra mắt tại sân khấu C3 Hòa Bình giữa tháng 8, mà là tuyên bố về quyền được tiếp cận nghệ thuật của công chúng. Khi khán giả vô tình dừng chân vài phút cũng trở thành người xem, nhạc kịch được dân chủ hóa theo nghĩa đẹp nhất: không cần dress code, không cần hiểu sẵn kịch, chỉ cần sẵn lòng mở mắt và tai. Việc đưa show diễn nhập vai và nhạc kịch đến không gian công cộng cho thấy nghệ sĩ trẻ không chờ khán giả đến với mình, họ chủ động bước ra ngoài, rút ngắn khoảng cách giữa Broadway và người Việt.
Gánh Show và Vườn sao Mai: kể lại ký ức bằng nghệ thuật thực cảnh và đời sống thường ngày
Nếu Nà Hang và ga Metro là hai cực của tự nhiên và đô thị, Gánh Show và chương trình “Vườn sao Mai: Một thoáng quê hương” chính là những điểm nối mềm của xu hướng này. Lấy hình tượng chiếc quang gánh – biểu tượng tần tảo của người phụ nữ – làm trung tâm, Gánh Show dùng nghệ thuật thực cảnh kết hợp âm nhạc, vũ đạo để dẫn khán giả đi qua những lớp ký ức, nhịp sống và tâm tình Sài Gòn. Việc đưa dự án vào khuôn viên Đại học Kinh tế TP.HCM thay vì bảo tàng hay nhà hát cho thấy lựa chọn rõ ràng: phục vụ sinh viên, đưa văn hóa truyền thống và ngôn ngữ nghệ thuật đương đại đến gần hơn với khán giả trẻ. Cùng tinh thần đó, “Vườn sao Mai: Một thoáng quê hương” dùng trà và lụa – hai chất liệu quen thuộc – để tạo nên bốn không gian trải nghiệm Ủ hương, Giải vị, Thưởng trà, Phát lụa, kết nối những giá trị lâu đời với thế hệ trẻ. Ở đây, di sản không được thuyết minh bằng loa, mà được uống, chạm, khoác lên người và mang vào câu chuyện bạn bè Việt – Lào.
Từ nhà hát đến cộng đồng: xu hướng không thể đảo ngược
Điểm chung của Long Mạch Nà Hang, Gánh Show, những màn Broadway giữa ga Metro hay Vườn sao Mai là sự dịch chuyển khỏi mô hình biểu diễn đóng khung trong nhà hát. Khi một show diễn nhập vai đặt khán giả vào ngay không gian văn hóa, khi nghệ thuật thực cảnh đi vào giảng đường và công viên, khi không gian công cộng trở thành nơi kể lại ký ức đô thị, chúng ta chứng kiến sự hình thành của những trải nghiệm văn hóa cộng đồng thay cho tiêu dùng nghệ thuật thuần túy. Nếu cảnh quan từng là lý do khiến du khách tìm đến một vùng đất, thì những trải nghiệm văn hóa và nghệ thuật đang trở thành yếu tố kéo dài hành trình khám phá điểm đến. Xu hướng này sẽ không đảo ngược, vì nó đáp ứng một nhu cầu rất cụ thể: thế hệ trẻ muốn hiểu di sản bằng ngôn ngữ của hiện tại, muốn xem, chạm, tham gia chứ không bị giảng giải. Câu hỏi còn lại là: các nhà quản lý và cộng đồng có sẵn sàng để nghệ sĩ tiếp tục mở rộng biên giới sân khấu hay không.
