Từ “đất trăm nghề” đến bài toán thương hiệu cho 84 làng nghề
Chương trình Hà Nội hỗ trợ 84 làng nghề xây dựng thương hiệu và đăng ký sở hữu trí tuệ là một bước chuyển chiến lược, nhằm giải quyết điểm nghẽn nhận diện, nâng giá trị kinh tế cho sản phẩm thủ công, đồng thời củng cố vai trò của làng nghề Hà Nội trong phát triển nông thôn và bảo tồn văn hóa lâu dài. Hà Nội từ lâu được mệnh danh là “đất trăm nghề”, với khoảng 1.350 làng nghề và làng có nghề, trong đó 337 làng nghề và nghề truyền thống đã được UBND thành phố công nhận chính thức. Dù vậy, bài toán thương hiệu thủ công vẫn là mắt xích yếu: nhiều sản phẩm đẹp, tinh xảo nhưng chưa được bảo hộ sở hữu trí tuệ bài bản, dễ bị sao chép và khó xây dựng giá trị dài hạn. Chính trong bối cảnh này, chương trình “định danh” cho 84 làng nghề mang ý nghĩa như một tuyên bố: Thủ đô không chấp nhận để di sản thủ công tiếp tục đứng bên lề cuộc chơi thương hiệu.
Kinh tế làng nghề: trụ cột nông thôn nhưng thu nhập vẫn chưa tương xứng
Điểm khiến việc nâng tầm thương hiệu làng nghề trở nên cấp bách là vai trò kinh tế ngày càng lớn của khu vực này. Hiện các cơ sở sản xuất trong hệ thống làng nghề Hà Nội tạo việc làm ổn định cho khoảng 800.000 lao động, với mức thu nhập bình quân cao hơn từ 1,3 đến 1,5 lần so với làm nông nghiệp thuần túy, đóng góp giá trị sản xuất hàng năm lên tới hàng chục nghìn tỷ đồng. Tổng doanh thu của 337 làng nghề, nghề truyền thống, làng nghề truyền thống đã được công nhận đạt trên 24.000 tỷ đồng, thu nhập bình quân của lao động khoảng 7 triệu đồng/người/tháng. Đây là con số ấn tượng nếu nhìn từ góc độ chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn, song vẫn chưa tương xứng với tay nghề và chi phí sống tăng cao. Thu nhập ở làng nghề cao hơn thuần nông nhưng vẫn bị bào mòn bởi vật giá, khiến nhiều thợ giỏi do dự với nghề. Không có thương hiệu mạnh, làng nghề khó nâng giá trị lao động và sản phẩm, và vòng luẩn quẩn “làm nhiều – lời ít” tiếp tục kéo dài.
Sở hữu trí tuệ: lá chắn cho di sản và bệ phóng thương hiệu thủ công
Với 337 làng nghề và nghề truyền thống được công nhận, Hà Nội đang đẩy mạnh đăng ký sở hữu trí tuệ để gia tăng giá trị chuỗi sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Điểm nhấn mang tính đột phá trong chiến lược nâng tầm giá trị chính là việc thành phố chủ động trợ lực cho 84 làng nghề xây dựng thương hiệu, đăng ký bảo hộ nhãn hiệu tập thể và nhãn hiệu chứng nhận. Đây không chỉ là thao tác pháp lý, mà là cách đặt một “lá chắn” trước nguy cơ sao chép, lợi dụng danh tiếng và làm giá rẻ hình ảnh làng nghề. Trường hợp Bát Tràng cho thấy khoảng trống rõ ràng: dù có hơn 1.350 hộ làm nghề, 300 doanh nghiệp, 75 nghệ nhân, 70 sản phẩm OCOP đạt chuẩn 3–5 sao đưa lên môi trường số, việc đăng ký bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ vẫn còn nhiều khoảng trống. Việc xây dựng, đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ của làng nghề hiện còn hạn chế do quản lý vùng sản xuất bất cập, quy mô nhỏ lẻ, thiếu mô hình quản lý nhãn hiệu tập thể và nguồn lực quảng bá còn yếu. Nếu không tháo gỡ các nút thắt này, thương hiệu thủ công sẽ mãi là “tài sản trên giấy”, khó trở thành sức mạnh cạnh tranh thực sự.
Bảo tồn văn hóa gắn với du lịch làng nghề: từ di sản sống đến kinh tế sáng tạo
Điều đáng chú ý là Hà Nội không nhìn làng nghề chỉ như khối sản xuất, mà như kho tàng bảo tồn văn hóa sống động. Thành phố hiện có 175 di sản làng nghề thuộc danh mục cần ưu tiên bảo vệ, 11 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia cùng 415 nghệ nhân là lực lượng nòng cốt. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, bảo tồn và phát huy giá trị làng nghề thủ công truyền thống là một trong những nội dung quan trọng trong phát triển kinh tế nông thôn, gắn với xây dựng nông thôn mới và nâng cao chất lượng sống người dân. Nhưng bảo tồn nếu tách rời thị trường thì dễ trở thành gánh nặng. Bởi vậy, thành phố triển khai đồng bộ các giải pháp bảo tồn, chuẩn hóa chất lượng sản phẩm gắn với phát triển du lịch trải nghiệm, du lịch sinh thái, du lịch nông nghiệp. Việc kết hợp bảo hộ nhãn hiệu với du lịch làng nghề – những điểm đến như Bát Tràng, Vạn Phúc, Chuyên Mỹ, Sơn Đồng – giúp làng nghề chuyển dịch sang mô hình kinh tế sáng tạo, nơi câu chuyện văn hóa trở thành giá trị kinh tế cụ thể cho cộng đồng.
Chiến lược dài hạn: từ 84 làng nghề “định danh” đến hệ sinh thái sáng tạo Thủ đô
Việc hoàn thành bảo hộ nhãn hiệu cho 84 làng nghề không phải điểm kết thúc, mà là nền tảng khởi đầu để Hà Nội tiếp tục hoàn thiện hệ sinh thái liên kết giữa chính quyền, doanh nghiệp và người làm nghề, đưa làng nghề trở thành trụ cột của nền kinh tế sáng tạo Thủ đô. Trong thời gian tới, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội được giao rà soát, xây dựng cơ chế chính sách hỗ trợ bảo tồn và phát triển làng nghề, chăm lo đào tạo, truyền nghề, mặt bằng sản xuất, tín dụng, xúc tiến thương mại và xây dựng thương hiệu. Thành phố cũng tiếp tục đề nghị Hội đồng thủ công thế giới xem xét, công nhận thêm các làng nghề như Sơn Đồng, Chuyên Mỹ, với mục tiêu có thêm 2 làng nghề gia nhập mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới. Nếu chiến lược được triển khai nhất quán, Hà Nội có thể đi trước trong xu hướng kết hợp bảo tồn văn hóa, sở hữu trí tuệ và du lịch làng nghề. Ngược lại, nếu coi hỗ trợ thương hiệu chỉ là phong trào ngắn hạn, làng nghề sẽ tiếp tục mắc kẹt giữa di sản quý giá và tương lai chưa rõ ràng.
