Hợp đồng mới: Cú “chốt” cho khả năng vận chuyển phi hành gia đến năm 2030
Hợp đồng mở rộng giữa NASA và SpaceX là một thỏa thuận dịch vụ vận chuyển phi hành gia thương mại, bảo đảm các sứ mệnh Crew Dragon tiếp tục đưa và đón phi hành gia giữa Trái đất và Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS), bao gồm chuẩn bị trên mặt đất, phóng, hoạt động trên quỹ đạo, hồi quyển và thu hồi tàu, cũng như vận chuyển hàng hóa và duy trì năng lực thoát hiểm khẩn cấp cho phi hành đoàn. Điểm đáng chú ý không phải ở quy mô tài chính mà ở thông điệp: NASA đang “đặt cược” dài hạn vào SpaceX để giữ cho đường lên ISS mở đến hết thập kỷ này. Một sửa đổi hợp đồng mới được công bố cho ba sứ mệnh Crew-15, Crew-16 và Crew-17, kèm toàn bộ các dịch vụ đi kèm, đưa tổng giá trị chương trình vận chuyển thương mại của SpaceX lên mức được đánh giá là rất lớn. Nói thẳng, đây là cái gật đầu chính trị và kỹ thuật cho thấy Crew Dragon ISS đang là mắt xích không thể thiếu trong chiến lược duy trì hiện diện có người của Mỹ trên quỹ đạo thấp.
SpaceX trở thành “xương sống” vận chuyển phi hành gia của NASA
NASA SpaceX hợp đồng mới làm rõ một thực tế: cơ quan vũ trụ Mỹ đang phụ thuộc mạnh vào bộ đôi Crew Dragon và Falcon 9 để luân chuyển phi hành đoàn trên ISS. Kể từ khi hệ thống của SpaceX được chứng nhận cho các chuyến bay hoạt động vào cuối năm 2020, Crew Dragon ISS gần như trở thành tuyến bus duy nhất, đều đặn đưa tối đa bốn phi hành gia cùng vật tư lên trạm. Theo kế hoạch hiện tại, SpaceX đang bay Crew-12 và chuẩn bị cho Crew-13, trong khi hợp đồng mới đẩy tổng số sứ mệnh lên 17 chuyến. Đây không còn là bài thử nghiệm công nghệ mà là hạ tầng cơ bản cho chương trình không gian có người. Một câu nói dễ trích dẫn từ các tài liệu công bố: “Việc tiếp tục giao nhiệm vụ cho SpaceX cho thấy NASA đang phụ thuộc đáng kể vào hệ thống Crew Dragon và Falcon 9 để duy trì hoạt động luân chuyển phi hành gia trên ISS.” Phụ thuộc ở đây vừa là lựa chọn chủ động, vừa là hệ quả của việc thiếu một đối tác thứ hai đủ tin cậy.
Starliner Boeing: Tàu “dự phòng” chưa vượt qua cửa an toàn
NASA từng muốn mô hình hai nhà cung cấp độc lập cho vận chuyển phi hành gia: SpaceX và Starliner Boeing, như một dạng bảo hiểm kỹ thuật nếu một hệ thống gặp sự cố. Về ý tưởng, đó là chiến lược khôn ngoan. Nhưng thực tế cho thấy Starliner Boeing là mắt xích yếu. Chuyến bay thử nghiệm có người lái đầu tiên lên ISS vào tháng 6/2024 đã bộc lộ các vấn đề về hệ thống đẩy và nhiều trục trặc kỹ thuật khác trong quá trình bay, buộc NASA phải quyết định đưa tàu về Trái đất không có phi hành gia trên khoang. Hai phi hành gia Butch Wilmore và Suni Williams vì thế bị “kẹt” trên ISS hơn chín tháng, trước khi quay về trên một tàu Crew Dragon thay vì chính con tàu Starliner từng đưa họ lên quỹ đạo. Từ góc nhìn an toàn, đây là lá phiếu bất tín nhiệm rõ ràng. Câu trích dẫn đáng nhớ: “Dù chi hàng tỷ đô la cho Starliner, không có gì bảo đảm tàu sẽ tham gia luân phiên phi hành đoàn thường xuyên.” Khi Starliner Boeing chưa được chứng nhận cho các chuyến bay vận hành, Crew Dragon tiếp tục là giải pháp chủ yếu và gần như duy nhất cho vận chuyển phi hành gia.
Tương lai sau ISS: Crew Dragon có về hưu, Starship có kịp trưởng thành?
NASA và các đối tác quốc tế đang lên kế hoạch cho việc ISS ngừng hoạt động vào khoảng cuối năm 2030 hoặc đầu 2031, trong khi Quốc hội Mỹ muốn xem xét kéo dài đến 2032. Song song, NASA dự kiến dùng một phương tiện do SpaceX phát triển để thực hiện pha “tiêu hủy có kiểm soát” của trạm trên khí quyển Trái đất. Hợp đồng thương mại kéo dài đến năm 2030 với các mốc sẵn sàng nhiệm vụ được liệt kê trong giai đoạn 2027–2028 cho thấy cơ quan này muốn chốt chỗ trên Crew Dragon cho phần cuối vòng đời ISS. Nhưng tương lai không dừng ở đó. Các báo cáo cho biết SpaceX có kế hoạch cho Crew Dragon nghỉ hưu vào khoảng năm 2030, dần chuyển vận chuyển người sang Starship. Nếu điều này thành hiện thực, một trong các chuyến bay mới đặt hàng có thể là “lời chia tay” của Crew Dragon với ISS. Vấn đề là Starship chưa hoạt động ổn định, các trạm vũ trụ thương mại còn trong giai đoạn thiết kế, và Starliner Boeing vẫn lơ lửng giữa thử nghiệm và vận hành. Khoảng trống vận chuyển phi hành gia sau ISS vì thế đang dần hiện rõ.
Ý nghĩa chiến lược: NASA cần đa dạng hóa, nhưng lại phải kéo dài phụ thuộc
Nhìn rộng hơn, NASA SpaceX hợp đồng mở rộng này là một động thái vừa mang tính phòng thủ, vừa mang tính tấn công trong chiến lược không gian có người. Phòng thủ, vì NASA muốn bảo đảm đường lên ISS ổn định ít nhất đến khi trạm được cho nghỉ, trong bối cảnh Starliner Boeing chưa được chứng nhận và các trạm thương mại chưa thành hình. Tấn công, vì cơ quan này tranh thủ thời gian để nuôi dưỡng hệ sinh thái quỹ đạo thấp mới, nơi các công ty tư nhân sẽ vận hành trạm và bán dịch vụ cho NASA lẫn khách hàng thương mại. Từ góc nhìn phê bình, việc phải liên tục gia hạn Crew Dragon ISS cho thấy chương trình “hai nhà cung cấp” của NASA chưa đạt mục tiêu ban đầu. Cơ quan này buộc phải kéo dài phụ thuộc vào một bên tư nhân duy nhất, đồng thời hy vọng bên thứ hai sẽ kịp trưởng thành trước khi cửa sổ ISS khép lại. Hợp đồng mới là một chiếc cầu vững chắc cho vài năm tới, nhưng phía bên kia cầu – thời kỳ hậu ISS – vẫn còn khá mờ: liệu Starliner Boeing sẽ được cứu vãn, Starship sẽ đúng hẹn, hay NASA sẽ phải mua thêm thời gian bằng những sửa đổi hợp đồng nữa?
