Giám định ADN liệt sĩ bước sang kỷ nguyên NGS-SNP
Giám định ADN liệt sĩ bằng công nghệ NGS-SNP là quá trình xác định danh tính hài cốt thông qua giải trình tự gen thế hệ mới, tập trung vào các chỉ thị SNP có khả năng khai thác những đoạn ADN cực ngắn, bị phân hủy nặng, từ đó so sánh với hồ sơ ADN thân nhân để khẳng định quan hệ huyết thống và trả lại tên cho các liệt sĩ sau hàng chục năm nằm vô danh.
Điểm then chốt ở đây là: nếu tiếp tục trông chờ vào các phương pháp STR truyền thống, hành trình tìm danh tính sẽ còn kéo dài vô hạn với tỉ lệ thất bại cao trên các mẫu hài cốt cũ. Các chỉ thị STR, Y-STR dựa trên điện di mao quản chỉ phù hợp với mẫu có ADN còn tương đối nguyên vẹn. Khi đối diện hài cốt đã chôn cất hàng chục năm, bị đất, nước, thời tiết tàn phá, khoa học pháp y Việt Nam buộc phải nâng cấp, nếu không muốn bỏ lỡ cơ hội cuối cùng để nhận diện. Đó là lý do công nghệ NGS-SNP không chỉ là một lựa chọn kỹ thuật, mà là một quyết định mang tính đạo lý đối với ký ức chiến tranh và nghĩa tình với liệt sĩ.
NGS-SNP hoạt động thế nào trên hài cốt bị phân hủy?
Điểm mạnh của công nghệ NGS-SNP nằm ở khả năng xử lý chuỗi bước được chuẩn hóa cho các mẫu hài cốt liệt sĩ có ADN bị phân hủy: từ xử lý mẫu, tách chiết ADN đoạn ngắn, tạo thư viện, giải trình tự và phân tích dữ liệu, đến đối sánh quan hệ huyết thống và đánh giá kết quả. Trong khi đó, với thân nhân, quy trình Microarray-SNP cho phép xây dựng hồ sơ SNP chuẩn, tạo nên “ngôn ngữ chung” giữa dữ liệu từ hài cốt và dữ liệu từ người sống.
Về bản chất, khoa học pháp y Việt Nam đang chuyển từ tư duy đọc vài chục chỉ thị STR sang tiếp cận dựa trên hàng loạt SNP phân bố khắp bộ gen. Các chỉ thị SNP phù hợp với ADN phân mảnh, khó khai thác bằng phương pháp cũ. Trong giai đoạn chuyển giao, phương pháp truyền thống vẫn được dùng như bước sàng lọc ban đầu, trước khi áp dụng công nghệ gen thế hệ mới cho các trường hợp phức tạp. Đây là lựa chọn khôn ngoan: tận dụng cái cũ ở nơi còn hiệu quả, nhưng dám dành nguồn lực tốt nhất cho những ca khó – nơi gia đình liệt sĩ chờ đợi lâu nhất.
Đào tạo và chuyển giao: mang công nghệ từ phòng thí nghiệm ra cả nước
Nếu chỉ có vài phòng thí nghiệm trung ương làm chủ NGS-SNP, tiến bộ công nghệ sẽ mắc kẹt trong tường kính phòng sạch. Khóa đào tạo kéo dài đến ngày 31/12/2026 tập trung giúp cán bộ kỹ thuật làm chủ quy trình phân tích và đối sánh dữ liệu ADN, chuẩn hóa quy trình kỹ thuật, quản lý mẫu, dữ liệu và kiểm soát chất lượng theo định hướng ISO/IEC 17025:2017. Đây không phải một lớp học ngắn hạn, mà là chiến lược xây dựng đội ngũ nòng cốt có thể tiếp tục hướng dẫn, đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật tại đơn vị.
Theo các nhà khoa học Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ, năng lực giám định ADN phục vụ xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đã được xây dựng dần từ năm 2013 và được tăng tốc nhờ dự án ODA do Chính phủ Hoa Kỳ tài trợ, tạo điều kiện tiếp nhận và chuyển giao công nghệ NGS-SNP. Một câu nói đáng nhớ là: “Chúng tôi sẽ đào tạo cho các đơn vị giám định, đào tạo tập trung cả về thực hành, lý thuyết chuyên sâu. Sau này chúng ta sẽ thực hành ngay trên hệ thống trang thiết bị của từng đơn vị giám định được nhận về”. Tức là, mục tiêu không chỉ là hiểu công nghệ trên giấy, mà là triển khai đồng bộ tới mạng lưới giám định trên toàn quốc.
Những nút thắt đau đầu: thiếu người, thiếu thiết bị, thiếu hạ tầng
Thực tế phũ phàng là các phòng thí nghiệm đang “ngập” trong mẫu. Tại một đơn vị pháp y, hơn 16.600 mẫu đang chờ giám định, trong khi nguồn lực trang thiết bị và con người chịu áp lực quá tải nghiêm trọng. Để vận hành hệ thống giám định ADN với công suất 10.000 mẫu mỗi năm, cần 50–60 nhân lực có chuyên môn, nhưng công tác giám định ADN hài cốt liệt sĩ nhiều khi chỉ có 4–5 giám định viên, công suất tối đa khoảng 50 mẫu mỗi tháng. Không khó hiểu vì sao mỗi mẫu có thể mất 15–30 ngày xử lý, và nếu kết quả không đạt, quy trình phải làm lại từ đầu.
Trong khi đó, nhiều thiết bị được đầu tư từ giai đoạn trước không còn phù hợp với quy trình hiện nay. Ở lĩnh vực công an, Viện Khoa học Hình sự và 12 phòng kỹ thuật hình sự địa phương hiện mới làm chủ phân tích ADN nhân tế bào theo công nghệ STR nền tảng điện di mao quản. Công nghệ này đáp ứng tốt giám định phục vụ tố tụng, nhưng gặp nhiều hạn chế với hài cốt liệt sĩ lâu năm. Bộ Công an đang đầu tư nâng cấp phòng thí nghiệm chuyên sâu, tiếp nhận dây chuyền công nghệ mới, song công suất phân tích ADN của phòng này vẫn thấp và ưu tiên phục vụ giám định cho tố tụng. Điều đó cho thấy: nâng cấp công nghệ mà không song hành với mở rộng nhân lực, công suất và hạ tầng chỉ giải quyết được một nửa bài toán.
Từ công nghệ đến nghĩa tình: vì sao phải kiên trì với NGS-SNP?
Giám định ADN liệt sĩ bằng NGS-SNP không chỉ là một bước tiến kỹ thuật; đó là cách khoa học pháp y Việt Nam tự đặt mình vào chuẩn mực mới, phù hợp yêu cầu nhận diện cá thể từ hài cốt lâu năm. Khóa đào tạo và chuyển giao công nghệ được thiết kế để chuẩn hóa quy trình, mở rộng khả năng ứng dụng trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Đồng thời, các cơ quan đang đề xuất xây dựng kho lưu trữ tập trung mẫu sinh phẩm thân nhân liệt sĩ (Biobank), dù thừa nhận Việt Nam chưa từng có mô hình chuẩn với quy mô hàng trăm nghìn đến hàng triệu mẫu.
Điều đáng mừng là các nút thắt đang được nhìn nhận và tháo gỡ: từ đào tạo nhân lực chuyên sâu, tăng công suất, hoàn thiện các phòng sạch, đến tiếp nhận và đưa công nghệ mới vào vận hành. Đây là bước tiến lớn của khoa học pháp y Việt Nam: vừa tôn vinh liệt sĩ bằng cách trả lại tên cho họ, vừa nâng cấp hạ tầng giám định phục vụ nhiều nhiệm vụ khác của xã hội. Nếu sự kiên trì với NGS-SNP được duy trì, mỗi lô mẫu được xử lý nhanh hơn, chính xác hơn sẽ không chỉ là một thành tựu khoa học, mà là thêm một gia đình được khép lại nỗi chờ đợi dai dẳng.
