Giám định ADN liệt sĩ: khoa học phục vụ ký ức và gia đình
Giám định ADN liệt sĩ là quá trình sử dụng công nghệ DNA pháp y để phân tích mẫu sinh phẩm hài cốt như răng, xương và đối chiếu với ADN thân nhân, nhằm xác định danh tính hài cốt đã mất thông tin sau chiến tranh, giúp các liệt sĩ được trở về đúng gia đình và trả lại sự toàn vẹn cho ký ức lịch sử tập thể. Trong công tác xác định danh tính hài cốt, lựa chọn thân nhân không chỉ dựa vào mức độ gần gũi huyết thống mà dựa trên loại ADN phù hợp với tình trạng mẫu và cây phả hệ gia đình. Các chuyên gia có thể dùng ADN nhân, ADN ty thể hoặc ADN nhiễm sắc thể Y, mỗi loại mang một kiểu thông tin huyết thống khác nhau. Cách tiếp cận này cho thấy khoa học không đứng ngoài lịch sử mà đang trực tiếp chữa lành những mất mát kéo dài nhiều thập kỷ.
ADN nhân, ADN ty thể, Y-STR: hiểu đúng để thấy sức mạnh công nghệ DNA pháp y
Để xác định danh tính hài cốt, điểm cốt lõi là hiểu rằng không có một loại ADN “vạn năng”, mà mỗi loại phục vụ một bài toán riêng. ADN nhân (autosomal DNA) nằm trong nhân tế bào, phản ánh hỗn hợp di truyền từ cả cha lẫn mẹ, nên khi chất lượng mẫu tốt, nó cho phép đối chiếu quan hệ đến tận thế hệ thứ tư, thứ năm với công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới NGS-SNP. Trong khi đó, ADN ty thể (mtDNA) nằm trong ty thể, có rất nhiều bản sao trong mỗi tế bào, nên bền hơn khi hài cốt bị phân hủy nặng hoặc chôn cất hàng chục năm. Nhưng mtDNA di truyền theo dòng mẹ, hầu như toàn bộ được nhận từ mẹ và con gái mới tiếp tục truyền cho thế hệ sau, nên nó phù hợp cho truy tìm theo một nhánh gia đình chứ không thay thế hoàn toàn ADN nhân. ADN nhiễm sắc thể Y (Y-STR) lại chỉ theo dòng nam, hỗ trợ các trường hợp cần so sánh giữa những người cùng gốc tổ tiên bên nội. Hiểu sự khác biệt này giúp chúng ta nhìn giám định ADN liệt sĩ như một bài toán khoa học tinh vi, chứ không phải xét nghiệm đơn giản nhầm lẫn với các loại test huyết thống thông thường.
Từ nghĩa trang đến phòng thí nghiệm: hành trình của một mẫu hài cốt
Đằng sau mỗi kết quả giám định ADN liệt sĩ là một quy trình chặt chẽ, được thiết kế để tôn trọng người đã khuất và bảo vệ tính chính xác khoa học. Ngay trước khi khai quật, thông tin về từng phần mộ, liệt sĩ và kế hoạch lấy mẫu được số hóa, rồi tiếp tục cập nhật khi hài cốt được đưa lên và thu mẫu. Tại khu vực lấy mẫu, cán bộ pháp y làm sạch từng phần hài cốt, đánh giá tình trạng răng và xương để chọn vị trí còn giá trị cho xét nghiệm, ưu tiên răng hàm nhiều chân và các đoạn xương ống chân, xương cánh tay dài khoảng 5–7cm. Khu vực làm việc không bật quạt, nhân viên phải mang bảo hộ, sát khuẩn để tránh nhiễm chéo vật chất di truyền giữa các bộ hài cốt. Một phát biểu đáng nhớ là lời xin phép dành cho liệt sĩ trước khi lấy mẫu, thể hiện đây không chỉ là thao tác kỹ thuật mà là hành vi khoa học gắn với đạo lý: “chúng tôi đang thực hiện nhiệm vụ và công việc khoa học, chứ không phải tùy tiện tác động vào phần thân thể của các chiến sĩ”. Sau đó, mẫu được kiểm đếm, phân loại, tiền xử lý và bảo quản trong điều kiện an ninh, an toàn để phục vụ giám định ADN hoặc lưu trữ lâu dài.
Công nghệ DNA pháp y thế hệ mới: khi vài chiếc răng cũng đủ tìm lại tên người lính
Nếu như trước đây, hài cốt phân hủy nặng thường bị coi là “không còn hy vọng”, thì công nghệ DNA pháp y thế hệ mới đang thay đổi nhận thức đó. Trong Chiến dịch 500 ngày đêm, các đội pháp y thu thập mẫu hài cốt tại nhiều nghĩa trang, ưu tiên lấy răng hàm nhiều chân và đoạn xương ống dài vài centimet vì đây là nơi ADN còn sót lại tốt nhất. Công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới kết hợp phân tích đa hình đơn nucleotide (NGS-SNP) cho phép phân tích những đoạn ADN rất ngắn, chỉ khoảng 50–70 cặp base, cực kỳ phù hợp với mẫu hài cốt đã phân hủy nặng dưới lòng đất trong nhiều năm. Nhờ đó, ngay cả mẫu sinh phẩm hài cốt nhỏ như mảnh xương, chiếc răng vẫn có thể cung cấp đủ thông tin để đối chiếu với cơ sở dữ liệu ADN thân nhân liệt sĩ. Viện Khoa học hình sự đã tiếp nhận tổng cộng 1.233 mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ từ Vĩnh Long và Cà Mau để phục vụ giám định ADN – con số cho thấy quy mô của nỗ lực khoa học này. Đơn vị còn xây dựng hạ tầng kho lưu trữ mẫu ADN thân nhân chưa có thông tin, tạo nền tảng cho việc đối chiếu lâu dài. Đây là minh chứng rằng vài chiếc răng, đoạn xương không chỉ là phần còn lại của cơ thể, mà là chìa khóa công nghệ để mở cánh cửa trở về quê hương.
Khi dữ liệu ADN gặp phả hệ gia đình: sức mạnh của một chiến dịch mang tính quốc gia
Điểm đáng nói của giám định ADN liệt sĩ không chỉ nằm ở máy móc tinh vi mà ở cách những dữ liệu rời rạc được ghép lại với phả hệ sống động của từng gia đình. Viện Khoa học hình sự chủ động đề xuất đầu tư nguồn lực để đẩy nhanh tiến độ giám định ADN, bảo đảm chính xác, khách quan, góp phần trả lại danh tính cho các Anh hùng liệt sĩ. Đồng thời, họ nghiên cứu, làm chủ công nghệ phân tích ADN bằng STR và mtDNA truyền thống cho lực lượng công an nhân dân, song song với công nghệ NGS-SNP trên ADN nhân. Tuy nhiên, bản thân công nghệ không thể tự tìm ra câu trả lời nếu thiếu dữ liệu đối chiếu từ thân nhân. Mỗi mẫu ADN gia đình mang giá trị riêng; việc lựa chọn đúng người cho mẫu, chọn đúng loại ADN cần phân tích và xây dựng chính xác sơ đồ phả hệ là yếu tố quyết định tăng khả năng trùng khớp, trả lại danh tính cho những hài cốt đã nằm lại hàng chục năm. Phía sau mỗi bộ hài cốt được đưa lên khỏi lòng đất là mong muốn xác định được danh tính để người lính có thể trở về với gia đình sau nhiều năm xa cách. Thông điệp quan trọng ở đây: giám định ADN liệt sĩ là công trình khoa học tập thể, nơi phòng thí nghiệm, nghĩa trang và những ngôi nhà có thân nhân liệt sĩ cùng tham gia vào một hành trình nhân văn chung.
