Giám định ADN liệt sĩ: khoa học phục vụ ký ức và lòng biết ơn
Giám định ADN liệt sĩ là quá trình sử dụng công nghệ DNA testing hiện đại để tách chiết, phân tích và đối sánh vật liệu di truyền từ hài cốt với mẫu của thân nhân, nhằm xác định danh tính hài cốt đã thất lạc thông tin sau chiến tranh, trả lại tên tuổi cho những người đã hy sinh. Bản chất đây không phải một thủ tục kỹ thuật lạnh lùng, mà là cây cầu nối giữa phòng thí nghiệm và bàn thờ gia đình, giữa dữ liệu di truyền và những câu chuyện chưa khép lại. Khi hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, mọi nghi ngờ, mọi truyền tụng miệng đều có thể sai, nhưng một kết quả giám định ADN chặt chẽ sẽ là tiếng nói khoa học cuối cùng giúp gia đình thôi băn khoăn: "Anh, cha, con mình đang nằm ở đâu?"
Từ hàng nghìn mẫu hài cốt đến một cái tên duy nhất
Khi Bộ Tư lệnh TPHCM bàn giao hơn 7.000 mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ cho Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học, đó không chỉ là một đợt vận chuyển hồ sơ, mà là một cam kết phải biến từng mảnh xương, chiếc răng thành dữ liệu có ý nghĩa. Mỗi mẫu đều được kiểm đếm, đối chiếu hồ sơ, phân loại theo từng nghĩa trang, từng nhóm thông tin rồi mới đưa vào quy trình giám định ADN liệt sĩ cực kỳ chặt chẽ. Theo Trung tâm Giám định ADN, có đợt thu nhận 965 mẫu nhưng chỉ 535 mẫu đủ điều kiện phân tích, phần còn lại đã phân hủy nặng. Sự khắt khe này không phải để làm chậm tiến độ, mà để bảo vệ sự chính xác tuyệt đối. Sai một chữ trong hồ sơ có thể sửa, nhưng nhầm một người cha, một người con thì không gia đình nào chịu nổi.
Quy trình giám định ADN: từng hạt bột xương cũng phải được tôn trọng
Đằng sau khái niệm "công nghệ DNA testing" là một chuỗi công việc tỉ mỉ đến mức ám ảnh. Xương, răng được làm sạch, xử lý bề mặt để tránh nhiễm tạp rồi phần lõi được cắt, mài, nghiền thành bột trong phòng sạch. Mỗi bước đều có quy định bảo hộ, kiểm soát người ra vào, vì chỉ cần một DNA ngoại lai cũng đủ làm hỏng cả quy trình giám định di vật. Từ bột xương, các giám định viên tách chiết, định lượng ADN, xây dựng thư viện gen, giải trình tự và phân tích tin sinh học. Đi song song là những mẫu máu của thân nhân được đưa lên hệ thống Microarray để tạo cơ sở đối chiếu. Công nghệ mới cho phép phân tích hơn 5.000 điểm đa hình trên hệ nhiễm sắc thể, mở rộng khả năng xác định quan hệ huyết thống cả từ dòng cha lẫn dòng mẹ. Khi khoa học đã tiến lên như vậy, không có lý do gì chấp nhận những kết luận vội vàng hoặc làm qua loa.
Hành trình 54 năm chờ đợi: khi một hài cốt được gọi đúng tên
Câu chuyện liệt sĩ Nguyễn Quốc Hợi, hi sinh năm 1972 và nằm lại hơn 54 năm trong một trong hơn 1.400 ngôi mộ chưa biết tên ở Nghĩa trang liệt sĩ Đức Cơ, là minh chứng sống động cho ý nghĩa của xác định danh tính hài cốt bằng ADN. Khi kết quả giám định khẳng định danh tính, gia đình mới dám làm đơn xin đón anh trở về an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ Quảng Phúc. Đây là trường hợp đầu tiên ở Quảng Trị xác định thành công nhờ công nghệ giám định ADN, và đó không chỉ là niềm vui của một dòng họ. Đó là sự khẳng định rằng hàng nghìn gia đình khác hoàn toàn có quyền hy vọng. Mỗi hài cốt được nhận dạng không chỉ là thêm một bia mộ có tên, mà là bớt đi một "nỗi chờ" dai dẳng, là một lần đất nước thực hiện trọn vẹn lời hứa với những người đã ngã xuống.
Đẩy nhanh giám định, nhưng không đánh đổi sự chuẩn xác
Khi số lượng mẫu hài cốt quy tập ngày càng nhiều, áp lực lên các trung tâm giám định là rất lớn. Chỉ riêng một trung tâm đã đang giám định hơn 6.600 mẫu trong hơn 10.000 mẫu lưu giữ, nên không khó hiểu vì sao nhiều địa phương muốn huy động thêm các phòng thí nghiệm tư nhân uy tín để tăng tốc. Đề xuất này hợp lý nếu coi thời gian xử lý không chỉ là chuyện thủ tục, mà là tuổi già của cha mẹ liệt sĩ, là sức khỏe của những người vợ đã chờ cả đời. Tuy vậy, bất kỳ sự tham gia nào của khu vực tư cũng phải tuân thủ cùng một tiêu chuẩn khoa học nghiêm ngặt, cùng cơ chế đối sánh với cơ sở dữ liệu quốc gia. Mỗi kết quả giám định là một phán quyết cho cả một gia đình, nên không thể coi nhẹ. Nhanh là cần, nhưng đúng mới là điều không được phép thỏa hiệp.
