Giám định ADN liệt sĩ: từ nghĩa trang vô danh đến hành trình trở về
Giám định ADN liệt sĩ là quá trình sử dụng các kỹ thuật phân tích vật liệu di truyền hiện đại để xác định danh tính hài cốt, đối sánh với người thân và qua đó trả lại tên tuổi, quê quán cho những chiến sĩ đã hy sinh nhưng chưa được ghi nhận đầy đủ trên bia mộ sau nhiều thập kỷ chiến tranh. Trong hành trình tìm kiếm và quy tập hài cốt liệt sỹ, xác định danh tính là bước quan trọng để người đã khuất được trở về với tên tuổi, quê hương và gia đình. Nói cách khác, đây không chỉ là một quy trình khoa học, mà là nỗ lực chuộc lại món nợ đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” mà cả xã hội nợ những người ngã xuống.
Điểm đáng nói là công tác xác định danh tính hài cốt hiện nay không còn là những nỗ lực rời rạc. Chiến dịch 500 ngày đêm đã biến nó thành một chương trình quốc gia có mục tiêu, có mốc thời gian, có chỉ tiêu cụ thể về tìm kiếm, quy tập và giám định ADN liệt sĩ. Quan điểm cần nói thẳng: nếu không có cách tiếp cận hệ thống, bài bản, chúng ta sẽ tiếp tục để hàng vạn ngôi mộ vô danh nằm lại trong tình trạng “không còn khả năng phân tích”, như nhiều hồ sơ từng bị xếp xó trong quá khứ.
Chiến dịch lấy mẫu ADN quy tập trên khắp các nghĩa trang
Điểm đột phá đầu tiên không phải ở phòng thí nghiệm, mà ở các nghĩa trang: một chiến dịch lấy mẫu ADN quy tập chưa từng có tiền lệ. Các đơn vị đã tổ chức lấy mẫu tại 124.762 mộ liệt sỹ, trong đó 86.183 mộ đủ điều kiện lấy mẫu và 38.579 mộ không đủ điều kiện. Đây là con số cho thấy quyết tâm “càn quét” dữ liệu thay vì chỉ xử lý manh mún từng trường hợp lẻ tẻ.
Ở Hà Tĩnh, toàn bộ 774 phần mộ chưa xác định thông tin tại 7 nghĩa trang liệt sĩ đã được khai quật và số hóa; 297 phần mộ lấy được mẫu sinh phẩm, đạt 38,4%. Câu chuyện cụ thể này phơi bày một thực tế: càng để lâu, điều kiện hài cốt càng xuống cấp, tỷ lệ lấy được mẫu càng giảm. Vì thế, chậm trễ đồng nghĩa với đánh mất cơ hội duy nhất để xác định danh tính hài cốt. Những người lính trong đội lấy mẫu hài cốt liệt sĩ ngày đêm lặng lẽ thực hiện từng thao tác lấy mẫu, số hóa thông tin, đối sánh ADN – và mỗi ngày chậm trễ là thêm một phần mộ không còn đủ điều kiện lấy mẫu.
Công nghệ DNA thế hệ mới: phá thế bế tắc của những mẫu đã bị đánh giá 'vô vọng'
Nếu các chiến dịch lấy mẫu ADN là bức tranh mặt đất, thì công nghệ DNA thế hệ mới chính là bệ phóng trên không. Trong nhiều năm, công nghệ giám định ADN ty thể là phương pháp chủ yếu được áp dụng trong xác định danh tính hài cốt liệt sỹ tại Việt Nam. Nhưng với những mẫu ADN đã suy thoái nặng, bị đứt gãy, phương pháp này thường bất lực, dẫn tới kết luận “không còn khả năng phân tích” cho hàng loạt trường hợp.
Sự xuất hiện của các công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới đã mở ra những hướng tiếp cận đột phá, giúp nâng cao đáng kể khả năng xác định danh tính hài cốt liệt sỹ trong điều kiện mẫu ADN bị suy thoái nghiêm trọng. Kết quả nổi bật nhất là công nghệ NGS-SNP dựa trên nền tảng giải trình tự gene thế hệ mới, cho phép mở rộng đối sánh tới đời thứ tư, theo cả dòng cha và dòng mẹ, đồng thời vẫn phân tích hiệu quả các mẫu ADN đã bị đứt gãy. Những kết quả bước đầu cho thấy công nghệ mới giúp nâng cao tỷ lệ thu được dữ liệu ADN từ các mẫu hài cốt từng bị đánh giá là không còn khả năng phân tích, mở ra triển vọng xử lý hàng chục nghìn mẫu đang được lưu giữ tại các cơ sở giám định trên cả nước. Nói thẳng: chính nhờ bước nhảy công nghệ này, nhiều gia đình có thêm cơ hội, thay vì chỉ còn biết trông vào ký ức mờ nhạt của nhân chứng.
Hệ thống hóa từ trung ương đến địa phương: khi cả bộ máy cùng đi tìm tên
Giám định ADN liệt sĩ không thể thành công nếu chỉ là nỗ lực của các phòng thí nghiệm. Sau hơn 4 tháng triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm, hành trình tìm lại tên cho các anh hùng liệt sỹ đang được nối dài bằng quyết tâm của cả hệ thống chính trị và sự chung sức của toàn xã hội. UBND các địa phương được phân công rõ trách nhiệm, phối hợp cùng công an, quân đội, các tổ chức đoàn thể để rà soát đối tượng, thu nhận mẫu ADN thân nhân và bảo đảm thông tin quan hệ huyết thống chính xác.
Tại Hải Phòng, đợt cao điểm thu nhận mẫu ADN thân nhân liệt sĩ chưa xác định thông tin được tổ chức đồng bộ từ xã, phường, đặc khu. Thân nhân các liệt sĩ mang di ảnh khi đến làm thủ tục thu nhận mẫu ADN, và với những người cao tuổi, sức khỏe yếu, lực lượng chức năng đến tận nhà lấy mẫu hoặc bố trí phương tiện đưa đón. Mỗi mẫu ADN được thu nhận không đơn thuần là một dữ liệu khoa học; đằng sau đó là câu chuyện của một gia đình, là niềm mong mỏi được biết người thân đã hy sinh ở đâu, nằm lại nơi nào, là hành trình chờ đợi có khi kéo dài hàng chục năm. Nói cách khác, chính sách chỉ có ý nghĩa khi nó chạm tới ngưỡng cửa từng ngôi nhà.
Số hóa nghĩa trang, kết nối với gia đình: dữ liệu là cây cầu cuối cùng
Công nghệ DNA thế hệ mới sẽ mất ý nghĩa nếu dữ liệu không được tổ chức bài bản. Công tác lấy mẫu hiện nay được thực hiện theo quy trình thống nhất, từ rà soát, xác minh thông tin phần mộ, hoàn thiện hồ sơ, khai quật, lấy mẫu, số hóa dữ liệu, bảo quản đến bàn giao cho đơn vị giám định. Tại một địa phương, 774 phần mộ chưa xác định thông tin đã được khai quật, số hóa đầy đủ trước khi đưa vào hệ thống đối sánh. Đây không phải là hành động thuần túy kỹ thuật, mà là cách biến nghĩa trang – vốn là không gian yên tĩnh và rời rạc – thành một cơ sở dữ liệu sống, kết nối trực tiếp với hồ sơ của từng gia đình.
Mô hình tìm kiếm tại một công viên lớn cho thấy hiệu quả của việc kết hợp tài liệu lưu trữ, nhân chứng lịch sử, công nghệ radar xuyên đất, điện trở suất, khảo sát địa vật lý, giám định ADN, chuyển đổi số và xây dựng cơ sở dữ liệu cùng với phân tích lịch sử quân sự. Khi sự đối sánh cho kết quả phù hợp, một liệt sĩ có thể được trả lại tên tuổi, quê quán; một gia đình có thể khép lại hành trình dài tìm kiếm người thân. Quan điểm rõ ràng: nếu coi mỗi hồ sơ là một “mã định danh” của người đã khuất, thì việc số hóa nghĩa trang chính là cách cấp lại “căn cước” cho các liệt sĩ – muộn nhưng công bằng.
Phía sau mỗi mẫu ADN là mong mỏi của biết bao gia đình đã chờ đợi hàng chục năm. Đây là lý do công nghệ giám định ADN liệt sĩ, cùng với công nghệ DNA thế hệ mới và quá trình số hóa, không thể chỉ được nhìn bằng con mắt kỹ thuật. Đó là bài kiểm tra về trách nhiệm của thế hệ hôm nay đối với những người đã nằm xuống – liệu chúng ta có dám đi tới cùng, hay sẽ dừng lại ở con số thống kê đẹp trên giấy.
