Luật Đấu thầu sửa đổi là gì và vì sao đây là bước ngoặt về thể chế
Luật Đấu thầu sửa đổi là dự thảo pháp luật mới về lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư, nhằm tinh gọn thủ tục công, đẩy mạnh đấu thầu số và ứng dụng AI đấu thầu để nâng cao minh bạch, cạnh tranh và hiệu quả sử dụng nguồn lực trong các dự án đầu tư, mua sắm công giai đoạn 2026-2030. Bộ Tài chính đang lấy ý kiến cho dự thảo gồm 8 chương, 72 điều, bao trùm toàn bộ quy trình lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư, mua sắm tập trung, mua sắm thuốc, thiết bị y tế và quản lý hợp đồng. Điều đáng nói là luật này không chỉ sửa kỹ thuật, mà phản ánh tư duy chuyển từ "quản lý" sang "kiến tạo phát triển", với mục tiêu rút ngắn thời gian triển khai gói thầu, giảm chi phí tuân thủ và củng cố niềm tin của khu vực tư nhân đối với môi trường đầu tư.
Tinh gọn hình thức lựa chọn nhà thầu: Bước cải cách đúng nhưng phải thực chất
Điểm nổi bật nhất của Luật Đấu thầu sửa đổi là việc tinh gọn mạnh các hình thức lựa chọn nhà thầu, thay cho hệ thống vừa phức tạp vừa chồng chéo hiện nay. Bộ Tài chính đề xuất bỏ đấu thầu hạn chế và chào hàng cạnh tranh, tích hợp vào đấu thầu rộng rãi vì có quy trình tương đồng; đồng thời bỏ mua sắm trực tiếp và lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt, nhập vào hình thức chỉ định thầu. Song song, hai hình thức mới – đàm phán cạnh tranh và chào giá trực tuyến – được bổ sung để xử lý những gói thầu khó xác định trước yêu cầu kỹ thuật hoặc giá, cũng như hợp thức hóa thực tiễn chào giá qua mạng thời gian qua. Nếu được thiết kế minh bạch, đây là cơ hội giảm "giấy phép con" trong đấu thầu công, nối nhịp với chủ trương cắt 58 ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện và khoảng 786 điều kiện kinh doanh trong Luật Đầu tư.
Đấu thầu số và ứng dụng AI: Từ khẩu hiệu đến năng lực thực thi
Dự thảo định hướng đấu thầu điện tử trở thành phương thức chủ yếu trong toàn bộ quy trình lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư và quản lý hợp đồng – một thay đổi mang tính cấu trúc nếu được triển khai nghiêm túc. Luật chỉ giữ các nguyên tắc chung, giao Chính phủ quy định chi tiết đấu thầu qua mạng để Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia có không gian nâng cấp liên tục, thay vì bị "đóng cứng" bởi luật. Quan trọng hơn, dự thảo lần đầu đề xuất ứng dụng AI đấu thầu trong lập hồ sơ mời thầu, đánh giá hồ sơ dự thầu, phân tích dữ liệu và phát hiện dấu hiệu gian lận, thông đồng hoặc bất thường. Nếu AI được nuôi bằng dữ liệu đầy đủ và mở, đây sẽ là công cụ mạnh để giảm khoảng trống cho can thiệp chủ quan, đồng thời giúp phát hiện sớm các mô thức bất thường mà kiểm tra thủ công khó phát hiện. Ngược lại, nếu dữ liệu bị che khuất, AI sẽ chỉ là lớp sơn công nghệ cho một quy trình cũ.
Tinh gọn thủ tục công trong bức tranh cắt giảm điều kiện kinh doanh rộng hơn
Luật Đấu thầu sửa đổi không đứng một mình, mà nằm trong cả gói cải cách thể chế đang được coi là "năm đột phá" về môi trường kinh doanh. Theo Nghị quyết 66.17, danh mục ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện đã giảm từ 198 xuống 142; Chính phủ tiếp tục trình dự án Luật sửa Điều 6 và Phụ lục IV Luật Đầu tư, đề xuất cắt thêm 58 ngành nghề và điều chỉnh 16 ngành nghề, ước tính giảm 232 thủ tục hành chính và khoảng 7.500 giờ thực hiện thủ tục mỗi năm. Thông điệp chung là chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, chỉ giữ điều kiện khi thật cần thiết. Tuy nhiên, như Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội cảnh báo, nguy cơ lớn nhất là "bỏ điều kiện trên giấy" nhưng tái sinh dưới dạng yêu cầu quản lý khác, làm suy yếu hiệu lực cải cách và tiếp tục đẩy chi phí cho doanh nghiệp. Đấu thầu công phải tránh con đường này nếu muốn đấu thầu số và AI mang lại khác biệt thực chất.
Minh bạch và cạnh tranh công bằng: Điều kiện để AI và đấu thầu số phát huy hiệu quả
Bản chất của mọi cải cách đấu thầu không phải là thêm công cụ, mà là tăng minh bạch và cạnh tranh công bằng trong lựa chọn nhà thầu. Việc ưu tiên đấu thầu trong nước, chỉ tổ chức đấu thầu quốc tế với dự án có yêu cầu đặc biệt về công nghệ, năng lượng sạch hoặc dịch vụ theo tiêu chuẩn quốc tế khi doanh nghiệp trong nước chưa đáp ứng được, vừa bảo vệ doanh nghiệp nội địa, vừa đặt họ vào áp lực phải nâng năng lực cạnh tranh. Mở rộng quyền dùng nhà thầu phụ nước ngoài cho các gói thầu trong nước ở mọi lĩnh vực cũng là cách tiếp nhận công nghệ và kinh nghiệm mà không đánh mất vai trò chính của doanh nghiệp Việt. Cùng lúc, việc cho phép nêu nhãn hiệu theo nhóm trong hồ sơ mời thầu, thay vì mô tả chung, có thể giúp chủ đầu tư chọn sản phẩm sát yêu cầu hơn nhưng vẫn bảo đảm cạnh tranh giữa các thương hiệu cùng nhóm. Nếu dữ liệu đấu thầu được công khai nhất quán và kiểm tra độc lập, AI sẽ là "người gác cổng" mới cho liêm chính trong đấu thầu công.
