Những bài học từ SAT, IELTS, GRE cho thi tốt nghiệp trên máy tính

Không thể chuyển sang thi điện tử chỉ sau một đêm

Thi tốt nghiệp trên máy tính là việc chuyển toàn bộ quá trình ra đề, phân phối đề, làm bài, chấm thi và lưu trữ kết quả lên hệ thống số, trong đó thí sinh làm bài trên máy tính trong mạng nội bộ bảo mật, còn ngân hàng câu hỏi và hạ tầng thi được chuẩn hóa để bảo đảm tính công bằng, an ninh và tính liên tục của kỳ thi cho mọi đối tượng tham dự. Từ kỳ thi quốc tế SAT IELTS cho tới GRE, điểm chung là không một hệ thống nào chuyển đổi kỳ thi điện tử theo kiểu “bật công tắc” trong một mùa thi duy nhất. Trước khi Digital SAT triển khai cho hàng trăm nghìn học sinh Mỹ vào tháng 3/2024, College Board đã thử nghiệm nhiều năm tại hàng chục quốc gia để kiểm tra ổn định hệ thống, trải nghiệm người học và bảo mật. Khi Việt Nam chuẩn bị đề án thi tốt nghiệp THPT trên máy tính giai đoạn 2026-2036, bài học quan trọng là phải chấp nhận một lộ trình dài, thận trọng, thay vì đặt mục tiêu chuyển đổi cấp tốc rồi xử lý khủng hoảng.

Công nghệ chỉ là phần dễ thấy, quy trình mới là phần quyết định

Thế giới đã cho thấy chuẩn bị hạ tầng thi là điều kiện cần, nhưng không đủ để bảo đảm chất lượng kỳ thi số. Các quốc gia tổ chức kỳ thi số quy mô lớn phải đầu tư máy chủ dự phòng, đường truyền Internet ổn định, nguồn điện liên tục và quy trình xử lý sự cố. Tuy nhiên, chính họ cũng nhấn mạnh “công nghệ hay hạ tầng mới chỉ là một phần của bài toán”. Trước khi thay đổi phương thức làm bài, các đơn vị thi quốc tế đều dành nhiều năm xây dựng quy trình, kiểm thử hệ thống và đánh giá rủi ro. Đề thi được truyền qua kênh bảo mật đến máy chủ điểm thi; thí sinh làm bài trong mạng LAN nội bộ, không kết nối Internet. Quy trình này nhằm giảm tối đa điểm yếu do con người lẫn kỹ thuật. Nếu Việt Nam chỉ tập trung mua máy tính, lắp mạng mà không thiết kế cặn kẽ quy trình giám sát, cứu hộ, cập nhật dữ liệu, kỳ vọng về minh bạch và an toàn sẽ khó thành hiện thực.

Ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa: nền tảng cho công bằng và chống gian lận

Tranh luận về thi tốt nghiệp trên máy tính thường xoay quanh chuyện phòng thi, phần mềm, đường truyền, nhưng thế giới cho thấy phần khó nhất nằm ở ngân hàng câu hỏi. Mỗi câu hỏi trong GRE hay TOEFL được Educational Testing Service thử nghiệm để đánh giá độ khó, khả năng phân loại và tính phù hợp trước khi đưa vào ngân hàng đề. Sau mỗi kỳ thi, dữ liệu được phân tích để loại bỏ câu hỏi hoạt động không ổn định. Nhờ đó, hệ thống tạo được nhiều mã đề khác nhau nhưng vẫn giữ cấu trúc kiến thức và độ khó tương đương, cho phép tổ chức nhiều ca thi mà vẫn bảo đảm công bằng. Đây chính là điều Việt Nam cần học khi chuyển đổi kỳ thi điện tử cho thi tốt nghiệp: không thể chống gian lận nếu đề thi nghèo nàn, bị lặp lại và dễ đoán. Một ngân hàng câu hỏi lớn, được chuẩn hóa, có phân tích dữ liệu sau kỳ thi là lá chắn mạnh nhất chống lộ đề, bán đáp án và ôn luyện lệch.

Minh bạch hơn, ít gian lận hơn – nhưng không tự nhiên mà có

Việc tổ chức thi tốt nghiệp trên máy tính được xem là xu hướng tất yếu của giáo dục, không chỉ vì bắt kịp kỳ thi quốc tế SAT IELTS, mà còn vì nó có thể xử lý những vấn đề cố hữu của thi giấy. Digital SAT được thiết kế để tăng an ninh khảo thí, giảm nguy cơ lộ đề và nâng hiệu quả vận hành; phần mềm khóa các chức năng không liên quan và tự động lưu bài để giảm rủi ro sự cố kỹ thuật. Với thi tốt nghiệp, định hướng là tự động hóa tối đa các công đoạn, giảm sai sót và hạn chế can thiệp chủ quan vào điểm thi. Các chuyên gia kỳ vọng thi trên máy tăng minh bạch khi toàn bộ quá trình làm bài, chấm thi và lưu trữ kết quả đều nằm trên hệ thống số, đồng thời giảm chi phí in ấn, vận chuyển đề và cho phép công bố kết quả nhanh hơn. Nhưng mức độ giảm yếu tố con người hiện vẫn chưa đạt đến mức hệ thống. Nếu không đi kèm đào tạo giám thị, chuẩn hóa khâu chấm tự luận và quản lý điểm thi, công nghệ sẽ chỉ che bớt phần ngọn của gian lận, chứ không xử lý được gốc.

Việt Nam cần lộ trình dài, khuôn mẫu rõ và sự tin tưởng xã hội

Một lý do khiến dư luận băn khoăn là nguy cơ mất công bằng vùng miền khi chuyển đổi thi tốt nghiệp trên máy tính. Kế hoạch mới nhấn mạnh chỉ tổ chức thi trên máy ở nơi đủ điều kiện về cơ sở vật chất, hạ tầng kỹ thuật và nhân lực từ năm 2027. Phòng thi máy tính thường chỉ đủ 10-15 thí sinh nên phải chia nhiều ca, tăng độ phức tạp. Điều này đòi hỏi thiết kế quy trình phân ca, phân điểm thi và thang điểm sao cho học sinh ở các ca khác nhau không cảm thấy thi lệch. Kinh nghiệm từ SAT, IELTS, GRE cho thấy Việt Nam có thể mượn khuôn mẫu quốc tế: lộ trình thí điểm kéo dài, mô hình ngân hàng đề chuẩn hóa, quy định về hạ tầng và xử lý sự cố. Nhưng điểm mấu chốt là xây dựng niềm tin xã hội vào kết quả thi. Nếu cơ sở dữ liệu học sinh được chuẩn hóa, hệ thống bảo mật tốt và các giải pháp an ninh mạng đủ mạnh, nguy cơ gian lận có thể bị hạn chế ở mức rất cao. Khi đó, chuyển đổi không chỉ là thay giấy bằng màn hình, mà là nâng một kỳ thi quốc gia lên chuẩn đánh giá hiện đại hơn.