Sách giáo khoa miễn phí là gì và vì sao vẫn có chi phí ẩn?
Sách giáo khoa miễn phí là chính sách Nhà nước đầu tư ngân sách để mua sách giáo khoa nằm trong danh mục do Bộ Giáo dục và Đào tạo phê duyệt, giao cho thư viện trường học quản lý và cho học sinh mượn sử dụng trong năm học, sau đó hoàn trả để tái sử dụng cho các khóa sau nhằm giảm chi phí học tập phụ huynh và tăng bình đẳng trong tiếp cận giáo dục. Nhìn trên giấy tờ, đây là một bước tiến lớn của chính sách giáo dục 2026, đánh vào gánh nặng lớn nhất mỗi mùa tựu trường: tiền sách. Nhưng khi học sinh vẫn được thông báo đóng khoảng 200.000 đồng để mua sách tiếng Anh, câu hỏi tự nhiên xuất hiện: sách giáo khoa miễn phí cho ai, cho môn nào và phụ huynh thực sự giảm được bao nhiêu chi phí học tập?
Khoảng trống giữa sách “chính khóa” và học liệu tiếng Anh tăng cường
Vấn đề cốt lõi nằm ở việc phân biệt giữa sách giáo khoa miễn phí và học liệu tiếng Anh tăng cường. Bộ sách được Nhà nước chi trả chỉ là sách giáo khoa chính khóa trong danh mục phê duyệt, còn nhiều trường lại tổ chức chương trình tiếng Anh tăng cường, liên kết hoặc dùng giáo trình quốc tế. Khi đó, bộ học liệu khoảng 200.000 đồng – gồm sách học, sách bài tập, tài liệu thực hành, tài khoản học trực tuyến – nằm ngoài diện hỗ trợ và trở thành chi phí riêng của gia đình. Nói cách khác, một bên là sách giáo khoa miễn phí, một bên là chi phí sách tiếng Anh mà phụ huynh phải tự gánh. Nếu không hiểu rõ ranh giới này, người ta dễ nghĩ trường “lách luật” hoặc chính sách giáo dục 2026 chỉ là tuyên bố đẹp nhưng không chạm đúng nhu cầu thực tế.
Nghệ An: 216.697 học sinh được đề xuất miễn sách, nhưng miễn đến đâu?
Nghệ An là ví dụ điển hình cho nỗ lực triển khai sách giáo khoa miễn phí có trọng tâm. Theo Sở GD&ĐT Nghệ An, tỉnh đề xuất hỗ trợ sách giáo khoa cho 216.697 học sinh thuộc diện ưu tiên, vùng khó khăn, với tổng kinh phí hơn 42 tỷ đồng. Cách làm này thể hiện lựa chọn chính sách có chủ đích: tập trung vào những đối tượng yếu thế, bảo đảm khả năng cân đối ngân sách. Tuy nhiên, câu hỏi quan trọng vẫn bị bỏ ngỏ: ngoài bộ sách giáo khoa chính khóa, các tài liệu tiếng Anh tăng cường hay học liệu bổ trợ có được tính vào gói hỗ trợ hay không. Nếu câu trả lời là không, thì với các gia đình hộ nghèo, chi phí sách tiếng Anh vẫn có thể trở thành rào cản âm thầm, dù trên danh nghĩa, con họ đã nằm trong nhóm “được miễn phí sách giáo khoa”.
Phụ huynh lúng túng: miễn môn nào, đóng môn nào?
Một trong những bất cập lớn nhất hiện nay là sự mơ hồ trong truyền thông chính sách. Ở nhiều địa phương, phụ huynh nghe thông báo “miễn phí sách giáo khoa”, nhưng khi đến trường lại nhận danh sách đóng tiền sách tiếng Anh, học liệu bổ trợ mà không có giải thích rõ đâu là phần bắt buộc, đâu là phần tự nguyện. Trong khi đó, quy định yêu cầu với các chương trình tiếng Anh tăng cường, nhà trường phải công khai mục đích, danh mục học liệu, mức thu và dựa trên sự đồng thuận của phụ huynh. Khoảng cách giữa quy định trên giấy và thực tế lớp học khiến không ít cha mẹ lựa chọn im lặng đóng tiền vì sợ con bị thiệt thòi nếu không tham gia. Từ một chính sách nhằm giảm chi phí học tập phụ huynh, sách giáo khoa miễn phí có nguy cơ bị hiểu nhầm là “giảm nửa vời” khi tiếng Anh và các môn bổ trợ vẫn là khoản ẩn.
Muốn sách giáo khoa miễn phí hiệu quả, phải minh bạch và nhất quán
Nếu sách giáo khoa miễn phí chỉ dừng ở việc cho mượn bộ sách chính khóa mà không gắn với một chiến lược tổng thể về chi phí học tập, phụ huynh vẫn khó thở. Chính sách giáo dục 2026 cần đi xa hơn hai khẩu hiệu “miễn phí” và “tự nguyện”, để trả lời thẳng thắn: hệ thống công lập chấp nhận mức tối thiểu nào cho tiếng Anh và các môn bổ trợ mà không phát sinh phí. Cùng lúc, nhà trường phải coi minh bạch là nghĩa vụ, không phải thủ tục đối phó – từ việc thông báo rõ sách giáo khoa miễn phí gồm những môn nào, cho đến việc tách bạch học liệu bắt buộc và tài liệu tham khảo. Khi phụ huynh nắm rõ chi phí sách tiếng Anh và toàn bộ gói học liệu ngay từ đầu, niềm tin với chính sách sẽ cao hơn nhiều so với những khẩu hiệu đẹp nhưng mơ hồ.
