Thi tốt nghiệp trên máy tính là gì và vì sao được kỳ vọng "chặn" gian lận?
Thi tốt nghiệp trên máy tính là hình thức kỳ thi số hóa, trong đó thí sinh làm bài trên phần mềm chuyên dụng trong mạng nội bộ bảo mật, đề thi và bài làm được xử lý, lưu trữ bằng hệ thống dữ liệu tập trung nhằm tăng minh bạch, giảm gian lận và hạn chế lỗi do con người. Thi tốt nghiệp THPT trên máy tính hiện được xem là xu hướng tất yếu của ngành giáo dục, với kỳ vọng tăng tính minh bạch và hạn chế gian lận thi cử. Sự khác biệt nằm ở chỗ toàn bộ quy trình ra đề, truyền đề, coi thi, chấm thi đến lưu trữ kết quả được số hóa tối đa, thay vì lệ thuộc vào giấy và bút. Kinh nghiệm từ Digital SAT cho thấy mục tiêu của kỳ thi số hóa không chỉ là rút ngắn thời gian làm bài hay trả kết quả nhanh hơn, mà còn nhằm tăng cường an ninh khảo thí và giảm nguy cơ lộ đề.
Bài học từ SAT, IELTS, GRE: công nghệ không phải phép màu
Nếu ai nghĩ có thể chuyển sang kỳ thi số hóa chỉ sau một đêm thì kinh nghiệm quốc tế đang nói điều ngược lại. Trước khi Digital SAT chính thức được triển khai, đơn vị tổ chức đã dành nhiều năm thử nghiệm tại hàng chục quốc gia để đánh giá độ ổn định hệ thống, trải nghiệm người học và khả năng bảo mật. IELTS cũng vận hành song song thi giấy và thi trên máy trong nhiều năm rồi mới chính thức bỏ thi giấy từ giữa năm 2026. Đây là thông điệp thẳng thắn: công nghệ chỉ là phần dễ thấy nhất; phần khó là quy trình, ngân hàng câu hỏi và an toàn dữ liệu thi cử. Theo một đơn vị tổ chức GRE, mỗi câu hỏi phải qua thử nghiệm để đo độ khó và khả năng phân loại trước khi vào ngân hàng đề. Nhờ vậy, họ tạo được nhiều mã đề khác nhau nhưng vẫn bảo đảm độ khó tương đương, giảm nguy cơ lộ đề và khiếu nại.
Việt Nam chuẩn bị gì cho lộ trình 2026–2036?
Việt Nam không lao vào thi tốt nghiệp trên máy tính trong tình trạng chưa kịp chuẩn bị. Cơ quan quản lý đã hoàn thiện đề án tổ chức thi tốt nghiệp THPT trên máy tính giai đoạn 2026–2036 và trình cấp có thẩm quyền xem xét, phê duyệt. Theo kế hoạch, từ năm 2027, kỳ thi tốt nghiệp THPT sẽ được tổ chức trên máy tính ở những nơi đủ điều kiện về cơ sở vật chất, hạ tầng kỹ thuật và nhân lực. Lộ trình thí điểm trước, mở rộng sau cho thấy cách tiếp cận thận trọng, phù hợp với chênh lệch vùng miền. Ở các điểm thi đủ điều kiện, đề thi sẽ được truyền qua kênh bảo mật tới máy chủ; thí sinh làm bài trong mạng LAN nội bộ, không kết nối Internet. Nếu làm đúng, mô hình này có thể giảm áp lực in ấn, vận chuyển đề, cho phép công bố kết quả nhanh hơn và dễ xây dựng hệ thống theo dõi.
Công nghệ nào giúp ngăn chặn gian lận thi cử?
Muốn ngăn chặn gian lận thi cử, thi tốt nghiệp trên máy tính phải dựa vào nhiều lớp công nghệ chứ không chỉ dựa vào camera hay phần mềm khóa màn hình. Các kỳ thi chuẩn hóa lớn đều dùng phần mềm chuyên dụng khóa các chức năng không liên quan và tự động lưu bài để giảm rủi ro sự cố kỹ thuật. Họ đầu tư hệ thống máy chủ dự phòng, đường truyền Internet ổn định, nguồn điện liên tục và quy trình xử lý sự cố để bảo đảm an toàn dữ liệu thi cử. Ở Việt Nam, định hướng là tự động hóa tối đa các công đoạn, từ phân phối đề ngẫu nhiên, chấm câu hỏi khách quan đến ghi nhật ký hệ thống, nhằm giảm can thiệp chủ quan của con người. Theo một chuyên gia, những biện pháp này có thể "giảm mạnh rủi ro lộ đề, sửa điểm và can thiệp kết quả". Nếu kết hợp thêm giải pháp an ninh mạng đủ mạnh, nguy cơ gian lận có thể được đẩy xuống mức rất thấp.
Hạ tầng, nhân lực, niềm tin xã hội: ba bài toán chưa thể né
Thi trên máy tính sẽ thất bại nếu chỉ chăm chăm mua máy mà bỏ qua hạ tầng, con người và niềm tin xã hội. Các quốc gia triển khai kỳ thi số quy mô lớn đều đầu tư máy chủ dự phòng, nguồn điện liên tục và quy trình xử lý sự cố trước khi mở rộng. TS Mai Đức Toàn nhấn mạnh việc chuyển sang thi trên máy không đơn thuần là đổi công cụ làm bài, mà đòi hỏi chuẩn bị đồng bộ về dữ liệu, hạ tầng, nhân lực và quy chế. Nguồn nhân lực từ cán bộ quản lý, giáo viên đến trường đại học tham gia giám sát đều phải được đào tạo để thích ứng với phương thức tổ chức mới. Về phía thí sinh, lợi ích không nhỏ: hồ sơ học tập, kết quả thi có thể lưu trữ lâu dài và kết nối trực tiếp với hệ thống xét tuyển đại học. Nhưng lợi ích chỉ trở thành hiện thực khi xã hội tin rằng kỳ thi số hóa vận hành công bằng cho cả học sinh thành thị lẫn nông thôn.
