Kỳ thi tốt nghiệp THPT: vì sao vẫn cần được duy trì?
Kỳ thi tốt nghiệp THPT là kỳ đánh giá cuối cùng trong giáo dục phổ thông, nhằm kiểm tra mức độ đạt chuẩn đầu ra giáo dục, xác nhận học sinh đã hoàn thành chương trình và tạo nền tảng dữ liệu để so sánh, đánh giá chất lượng dạy học giữa các địa phương trên toàn hệ thống. Kỳ thi này đồng thời là ngưỡng chuyển tiếp quan trọng để học sinh lựa chọn con đường tiếp theo, như học nghề, vào đại học hoặc tham gia thị trường lao động, nên mọi thay đổi liên quan đều tác động trực tiếp đến tâm lý, kế hoạch học tập và cơ hội tương lai của các em. Từ góc độ quản lý, việc duy trì kỳ thi tốt nghiệp THPT có lý do rõ ràng: nếu thiếu một kỳ thi thống nhất toàn quốc, hệ thống giáo dục phổ thông sẽ khó có công cụ chung để đánh giá học sinh và so sánh chất lượng giữa các vùng. Dù có tranh luận về hình thức thi hay cách tổ chức, logic cốt lõi là vẫn cần một cơ chế đánh giá học sinh mang tính khách quan, bởi học bạ và đánh giá thường xuyên phụ thuộc mạnh vào từng trường, từng giáo viên. Khi áp lực thi cử bị phê phán, vấn đề không nằm ở bản thân kỳ thi mà ở cách thiết kế, cách giám sát và mức độ công bằng trong thực thi.
Đề án thi trên máy tính: bước đi lớn trong giai đoạn 2026-2036
Thay vì xoá bỏ kỳ thi tốt nghiệp THPT, Bộ Giáo dục và Đào tạo chọn hướng cải tổ hình thức thi bằng đề án tổ chức thi tốt nghiệp THPT trên máy tính giai đoạn 2026 – 2036. Bộ đã trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, phê duyệt đề án này, cho thấy quan điểm khá rõ: kỳ thi vẫn giữ, nhưng phương thức cần hiện đại hơn cho phù hợp bối cảnh chuyển đổi số. Theo đề án, thi trên máy tính sẽ được thực hiện theo lộ trình, chỉ áp dụng tại những địa phương, điểm thi đáp ứng đủ cơ sở vật chất, hạ tầng kỹ thuật và nhân lực; không triển khai đồng loạt khi điều kiện giữa các vùng chưa bảo đảm. Đây là điểm tích cực: Bộ thừa nhận sự chênh lệch vùng miền và tránh áp đặt một mô hình thi mới lên những nơi chưa đủ điều kiện. Trong giai đoạn chuyển tiếp, kỳ thi sẽ được tổ chức song song trên giấy và trên máy tính ở những nơi đáp ứng yêu cầu, với yêu cầu các phương thức phải tương đương về mức độ đánh giá học sinh và giá trị sử dụng kết quả.
Thi trên giấy và thi trên máy tính: lộ trình có đủ rõ?
Một điểm then chốt trong tranh luận hiện nay là tính rõ ràng của lộ trình chuyển đổi. Đề án nêu mốc 2027: thí sinh thi trên máy tính và thi trên giấy sẽ dùng chung nội dung đề thi với các môn trắc nghiệm, khác chủ yếu ở phương thức làm bài và cách ghi nhận kết quả. Tuy nhiên, với học sinh, thông tin này vẫn ở mức khái quát; các em cần biết cụ thể khóa nào sẽ thi theo hình thức nào, năm nào bắt đầu thi trên máy tính ở từng địa phương. Học sinh Đào Nhật Long cho rằng việc từng bước triển khai thi trên máy tính là phù hợp xu hướng, vì các em đã có nhiều cơ hội tiếp cận máy tính và có thể thích nghi nếu được chuẩn bị kỹ. Nhưng Long cũng nhấn mạnh: "Em mong nếu đề xuất được triển khai, Bộ sẽ công bố lộ trình cụ thể từ sớm để học sinh các khóa biết mình sẽ thi theo hình thức nào". Đây không chỉ là mong muốn cá nhân; đó là yêu cầu chính đáng đối với cơ quan quản lý: mọi cải đổi về kỳ thi tốt nghiệp THPT phải đi trước bằng thông tin đủ sớm và đủ rõ.
Công bằng và quyền lợi thí sinh trong môi trường thi số
Thi trên máy tính hứa hẹn nhiều lợi ích: thao tác nhanh, chấm tự động, giảm sai sót trong chấm thi và rút ngắn thời gian công bố điểm. Tuy nhiên, nếu chuẩn đầu ra giáo dục được đo bằng một kỳ thi số, câu hỏi về công bằng trở nên gay gắt hơn. Các địa phương phải có phương án hỗ trợ học sinh ít có điều kiện sử dụng máy tính, bảo đảm các em được làm quen trước với hình thức thi. Nếu không, kỳ thi tốt nghiệp THPT sẽ vô tình chuyển thành phép đo mức độ tiếp cận công nghệ, thay vì đo năng lực thực. Một loạt lo lắng khác của học sinh cũng rất cụ thể. Nguyễn Thị Khánh Linh mong ngân hàng câu hỏi được chuẩn hóa tốt để các đề thi ở nhiều ca không những tương đương về nội dung và độ khó mà còn được kiểm chứng bằng phương pháp khảo thí khoa học. Nguyễn Hồng Quân lại chú ý đến kịch bản sự cố kỹ thuật: "Em hy vọng nếu sau này tổ chức thi tốt nghiệp THPT trên máy tính thì sẽ có phương án, quy định rõ ràng để bài làm của thí sinh không bị ảnh hưởng". Những yêu cầu này đặt một áp lực lớn lên chất lượng hệ thống thi, nhưng đó là áp lực cần thiết.
Giữ kỳ thi, đổi cách thi: điều kiện để tạo niềm tin
Nhìn tổng thể, tranh luận hiện nay không phải giữa hai thái cực "có kỳ thi" hay "không kỳ thi", mà là giữa cách tổ chức truyền thống và cách tổ chức số hóa. Việc duy trì kỳ thi tốt nghiệp THPT là hợp lý nếu nó thực sự trở thành công cụ đánh giá học sinh khách quan và gắn với chuẩn đầu ra giáo dục, thay vì chỉ là một thủ tục gây áp lực. Về mặt định hướng, đề án thi trên máy tính giai đoạn 2026 – 2036 cho thấy nỗ lực thay đổi, nhưng niềm tin của học sinh sẽ chỉ đến khi ba yêu cầu được đáp ứng: lộ trình đủ rõ để các khóa học sinh không phải "đoán" mình sẽ thi gì; cơ sở vật chất và hỗ trợ công nghệ bảo đảm mọi thí sinh, dù ở vùng nào, đều có cơ hội chuẩn bị như nhau; và cơ chế xử lý sự cố, bảo vệ quyền lợi thí sinh được quy định chặt chẽ, vận hành minh bạch. Giữ kỳ thi tốt nghiệp THPT là cần thiết, nhưng nếu muốn nó không trở thành nỗi lo lắng thường trực, Bộ và các địa phương phải chứng minh rằng mỗi bước chuyển đổi – đặc biệt là thi trên máy tính – đều được thiết kế với học sinh ở vị trí trung tâm, chứ không chỉ với thuận lợi quản lý.
