Một nền tảng chung cho danh tính số
Định danh điện tử là hoạt động tạo lập danh tính trong môi trường số, gắn mã định danh với một đối tượng để nhận diện và phân biệt đối tượng đó với những đối tượng khác. Định nghĩa này cho thấy dự thảo luật không chỉ bàn về tài khoản cá nhân: phạm vi định danh có thể bao trùm nhiều chủ thể và thành phần của đời sống số. Sáng 26/10, trong Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI nghe Tờ trình của Chính phủ và Báo cáo thẩm tra về dự án Luật Định danh và xác thực điện tử. Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang trình bày Tờ trình; dự thảo gồm 8 chương, 46 điều. Việc xây dựng luật riêng là cần thiết vì danh tính số ngày càng gắn với quản lý nhà nước, giao dịch trực tuyến và phát triển kinh tế số, xã hội số. Nếu thiếu một khung pháp lý thống nhất, quyền, trách nhiệm và cách phối hợp giữa các hệ thống dễ bị chia cắt.
Phạm vi rộng đòi hỏi quy tắc rõ ràng
Dự thảo xác định 5 nhóm đối tượng định danh: cơ quan, tổ chức, cá nhân; hàng hóa và tài sản vật chất; dữ liệu, tệp, hình ảnh, âm thanh, video, ứng dụng, phần mềm và dịch vụ số; sự kiện, giao dịch, hành vi; cùng địa điểm và không gian. Độ rộng này có lý: nền kinh tế số không vận hành chỉ bằng hồ sơ của con người, mà còn cần nhận diện những thành phần tham gia vào giao dịch và cung cấp dịch vụ. Tuy nhiên, quy mô bao quát cũng khiến ranh giới với các luật hiện hành cần được xác định cẩn trọng. Cơ quan thẩm tra cơ bản nhất trí với tên gọi, phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng, nhưng có ý kiến đề nghị bổ sung nguyên tắc áp dụng pháp luật để phân định với Luật Căn cước, Luật Giao dịch điện tử và Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân. Đây không phải chi tiết kỹ thuật: quy định chồng lấn có thể khiến người dân và tổ chức khó biết phải tuân theo chuẩn nào.
Bảo vệ phải bao trùm cả yếu tố xác thực
Một danh tính được tạo lập chỉ có ý nghĩa khi bước xác thực đủ an toàn. Tại thảo luận tổ chiều 26/10, đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm đề nghị bổ sung yếu tố xác thực điện tử vào phạm vi hành vi bị nghiêm cấm thu thập, sử dụng, tiết lộ hoặc chia sẻ trái phép. Lý do rất cụ thể: dữ liệu khuôn mặt, giọng nói và mã OTP có thể bị thu gom, mua bán để vượt qua xác thực, ngay cả khi dữ liệu gốc trong hệ thống không bị sửa đổi. Dự thảo cũng nghiêm cấm dùng sinh trắc giả, hình ảnh được tạo bằng công nghệ hoặc thủ đoạn gian lận công nghệ để tạo lập, giả mạo danh tính điện tử; đồng thời đặt ra yêu cầu thu thập dữ liệu tối thiểu và không thu thập lại dữ liệu đã có. Những nguyên tắc này đúng hướng, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào việc bảo vệ toàn bộ yếu tố nhận diện, chứ không chỉ hồ sơ định danh ban đầu. Khi gian lận diễn ra qua hình ảnh và công cụ giả lập, luật phải theo kịp cách tội phạm khai thác quy trình.
Tính thống nhất phải đi cùng khả năng sử dụng
Dự thảo quy định hai phương thức định danh điện tử và ba mô hình xác thực: tập trung, trung gian và độc lập. Cấu trúc này mở đường cho nhiều chủ thể tham gia, phù hợp với hệ sinh thái số đa dạng. Cơ quan thẩm tra cũng nhất trí với chủ trương xã hội hóa, cho phép tổ chức đủ điều kiện cung cấp dịch vụ định danh và xác thực điện tử. Nhưng nhiều mô hình chỉ có ích nếu tiêu chuẩn và trách nhiệm giữa các bên được quy định rành mạch. Với người dân, luật cần tính đến cả lúc hệ thống không hoạt động hoặc nơi chưa đủ hạ tầng. Ý kiến thẩm tra đề nghị cho phép giải quyết thủ tục bằng giấy tờ truyền thống trong những trường hợp đó; đồng thời, yêu cầu liên kết và xác thực danh tính điện tử đối với một số giao dịch trên nền tảng số cần được cân nhắc về phạm vi. Phí khai thác dữ liệu cũng cần thống nhất với pháp luật liên quan và hợp lý cho người dân, doanh nghiệp. Một luật định danh tốt không chỉ chuẩn hóa dữ liệu, mà còn tránh biến sự cố kỹ thuật thành rào cản tiếp cận dịch vụ.
Tóm lại, dự án Luật Định danh và xác thực điện tử có vai trò thiết lập nền tảng pháp lý chung cho danh tính số trong quản lý, giao dịch và kinh tế số. Hướng đi này thuyết phục, nhưng độ tin cậy của luật sẽ được quyết định bởi ba điều: ranh giới rõ với luật chuyên ngành, bảo vệ đầy đủ dữ liệu và yếu tố xác thực, cùng phương án dự phòng để không bỏ lại người dùng khi hạ tầng trục trặc.
