Cấm sinh trắc giả là đường ranh cần thiết
Định danh điện tử là quá trình tạo lập và xác thực danh tính của cá nhân, tổ chức hoặc các đối tượng khác trên môi trường số, để họ có thể được nhận diện khi sử dụng dịch vụ và thực hiện giao dịch. Sáng 26/10, tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang trình bày dự án Luật Định danh và xác thực điện tử. Điểm đáng chú ý không chỉ là luật hóa một hạ tầng số, mà còn là xác lập giới hạn rõ ràng trước việc dùng công nghệ để dựng nên một danh tính không có thật. Dự thảo nghiêm cấm sử dụng sinh trắc giả, hình ảnh giả tạo bằng công nghệ hoặc hình thức gian lận công nghệ khác để tạo lập, giả mạo danh tính điện tử. Đây là phản ứng cần thiết trước nguy cơ giả mạo sinh trắc học ngày càng tinh vi, đặc biệt khi công cụ trí tuệ nhân tạo có thể làm cho hình ảnh và dữ liệu nhận diện khó phân biệt với thật.
Lệnh cấm chỉ có ý nghĩa nếu đi cùng khả năng phát hiện và quy trách nhiệm. Dự thảo đề cập việc ghi nhận, lưu vết, truy vết và giải trình xuyên suốt quá trình định danh, xác thực. Cách tiếp cận này đúng hướng: không thể trông chờ một phép kiểm tra sinh trắc duy nhất giải quyết mọi thủ đoạn giả mạo. Cơ quan vận hành cần lưu được dấu vết đủ để điều tra sự cố, còn người dùng phải có cơ chế xử lý khi danh tính bị chiếm đoạt hoặc nhận diện nhầm. Nguyên tắc thu thập dữ liệu tối thiểu, không thu thập lại dữ liệu đã có, cũng quan trọng không kém lệnh cấm. Một hệ thống chống gian lận mà tích lũy dữ liệu quá mức có thể tạo ra rủi ro riêng; niềm tin số đòi hỏi vừa xác thực chắc, vừa hạn chế việc thu thập và sử dụng dữ liệu.
Tài khoản ảo không thể xử lý bằng lời cấm
Mục tiêu của dự luật rộng hơn việc chặn một kiểu làm giả. Khung định danh và xác thực được kỳ vọng góp phần xử lý SIM nặc danh, tài khoản ảo, lừa đảo trực tuyến và giả mạo sinh trắc học bằng trí tuệ nhân tạo. Đây là các vấn đề liên kết với nhau: danh tính không đáng tin làm giảm trách nhiệm của người thực hiện giao dịch, còn tài khoản giả giúp kẻ gian tiếp tục đổi vỏ bọc sau mỗi vụ lừa đảo. Vì vậy, nâng cấp hoạt động định danh là cần thiết, nhưng không nên đánh đồng xác thực danh tính với bảo đảm mọi giao dịch đều an toàn. Hệ thống vẫn cần phát hiện hành vi bất thường, xử lý tài khoản bị lợi dụng và phối hợp giữa các nền tảng. Nếu chỉ tăng thêm bước xác minh mà thiếu cơ chế khiếu nại, người dùng hợp pháp sẽ gánh sự bất tiện trong khi đối tượng gian lận tìm cách chuyển sang phương thức khác.
Dự thảo còn đặt ra việc bắt buộc liên kết, xác thực danh tính điện tử đối với giao dịch trên nền tảng số thuộc một số lĩnh vực, nhằm xác định đúng chủ thể và tăng độ tin cậy, an toàn. Với người dân, điều này có thể giúp giảm nguy cơ giao dịch với tài khoản nặc danh và hỗ trợ truy cứu khi phát sinh tranh chấp. Luật cũng hướng tới cắt giảm chi phí giao dịch, chi phí tuân thủ cho người dân và doanh nghiệp, đồng thời tạo điều kiện cho đổi mới sáng tạo. Nhưng lợi ích đó chỉ đạt được nếu quy trình xác thực dễ tiếp cận, không loại trừ người ít sử dụng công nghệ và không biến dữ liệu sinh trắc thành điều kiện bị yêu cầu lặp lại ở mọi nơi. Một cơ chế xác minh tốt phải làm giao dịch đáng tin hơn mà không dựng thêm rào cản không cần thiết.
Từ con người đến định danh vạn vật
Thay đổi lớn về tầm nhìn là mở định danh từ cá nhân sang phương tiện, địa điểm, hàng hóa, bất động sản, hạ tầng kết nối vạn vật và tài sản số. Cơ quan soạn thảo cho rằng thực tiễn quản lý đặt ra yêu cầu cấp bách phải chuyển sang “định danh vạn vật”. Khi một sản phẩm, tài sản hoặc địa điểm có thể được nhận diện và xác thực, cơ quan quản lý có thêm cơ sở theo dõi nguồn gốc, quyền sở hữu, quyền sử dụng và các giao dịch liên quan. Doanh nghiệp cũng có thể hưởng lợi từ dữ liệu chuẩn hóa khi tham gia chuỗi cung ứng xuyên biên giới. Tuy nhiên, phạm vi càng rộng thì câu hỏi về ai được tạo lập danh tính, ai kiểm soát dữ liệu và cách sửa thông tin sai càng cấp thiết. Định danh mọi đối tượng không đồng nghĩa với việc mọi dữ liệu phải được tập trung hoặc mở cho mọi bên.
Dự thảo chia việc định danh thành hai phương thức: Nhà nước trực tiếp xây dựng hệ thống cho những nhóm trọng yếu, còn tổ chức đủ điều kiện có thể thiết lập nền tảng để định danh các đối tượng khác. Đây là lựa chọn thực tế, nhưng cần chuẩn chung và trách nhiệm rõ ràng để các nền tảng tư nhân không tạo ra những danh tính rời rạc, khó liên thông. Dự án gồm 8 chương, 46 điều và tập trung vào 6 nhóm nội dung cơ bản. Hồ sơ đã được chuẩn bị để Quốc hội cho ý kiến tại Kỳ họp thứ hai; dự thảo được trình thảo luận và dự kiến thông qua tại kỳ họp này. Trước khi mở rộng quy mô định danh, nhà làm luật cần bảo đảm quyền tiếp cận, bảo vệ dữ liệu, cơ chế sửa sai và giám sát độc lập được thiết kế rõ, thay vì xem đó là phần việc bổ sung về sau.
Niềm tin số phải đi cùng quyền được bảo vệ
Đề xuất cấm sinh trắc giả là bước cần thiết để bảo vệ danh tính điện tử trước gian lận công nghệ, nhưng bản thân lệnh cấm không thể thay thế một hệ thống vận hành có trách nhiệm. Thước đo thành công không chỉ là số tài khoản ảo bị phát hiện; còn phải là khả năng giúp người dùng xác thực thuận tiện, khắc phục khi bị giả mạo và kiểm soát dữ liệu của mình. Mở rộng định danh sang hàng hóa, bất động sản, hạ tầng và tài sản số có thể tạo nền tảng cho quản lý và giao dịch đáng tin hơn, song cũng mở rộng phạm vi dữ liệu cần bảo vệ. Vì thế, luật nên kết hợp chế tài rõ với nguyên tắc thu thập tối thiểu, lưu vết minh bạch và cơ chế khiếu nại hiệu quả. Nếu những bảo đảm ấy được thực thi đồng đều, định danh điện tử mới vừa là công cụ chống lừa đảo, vừa là hạ tầng người dân có thể tin cậy.
