Việt Nam bứt phá về áp dụng AI nhưng chưa đủ để yên tâm
Áp dụng AI Việt Nam là việc người lao động trong độ tuổi 15-64 thường xuyên sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo tạo sinh cho học tập, công việc chuyên môn và hoạt động sáng tạo, với mục tiêu tăng năng suất, rút ngắn thời gian xử lý thông tin và mở rộng năng lực cạnh tranh trong nền kinh tế số đang định hình lại thị trường lao động khu vực. Theo báo cáo về phổ cập AI toàn cầu quý 2, Việt Nam đạt tỷ lệ sử dụng AI tạo sinh ở người lao động là 27,9%, tăng từ mức 26,5% của quý trước. Con số này đưa Việt Nam lên vị trí thứ hai Đông Nam Á về tỷ lệ sử dụng AI, chỉ sau Singapore với 64,3% nhưng cao hơn Malaysia, Philippines, Indonesia và Thái Lan. Vấn đề là: thành tích này cho thấy tiềm năng nhân lực AI Đông Nam Á tại Việt Nam, song đồng thời phơi bày khoảng cách rất lớn với nhóm dẫn đầu.
So với Singapore: khoảng cách không chỉ là vài chục điểm phần trăm
Nếu nhìn thuần túy vào tỷ lệ sử dụng AI, Việt Nam có thể tự hào đã tiệm cận nhóm nước phát triển với mức 27,9%, gần bằng mức 28,8% của Global North, và vượt khá xa trung bình toàn cầu 18,8% cùng mức 16,2% của Global South. Tuy nhiên, việc Singapore đạt tới 64,3% trong khi Việt Nam dừng ở 27,9% cho thấy hai thị trường đang bước đi trên những quỹ đạo rất khác về nhân lực AI Đông Nam Á. Các nền kinh tế phát triển thường sở hữu hạ tầng số, thiết bị, kỹ năng số và hệ sinh thái công cụ AI đầy đủ hơn, giúp người lao động coi AI như công cụ mặc định chứ không phải thử nghiệm. Ở Việt Nam, sự gia tăng 1,4 điểm phần trăm trong một quý là dấu hiệu tích cực, nhưng vẫn chưa đủ để khẳng định AI đã trở thành “ngôn ngữ chung” của lực lượng lao động. Khoảng cách với Singapore vì thế là lời nhắc rằng câu chuyện không chỉ nằm ở công nghệ, mà ở chiến lược dài hạn cho con người.
Người Việt đang dùng AI vào đâu: lớp học, bàn phím hay xưởng thiết kế?
Dữ liệu cho thấy tại các nền kinh tế đang phát triển, AI được sử dụng tương đối nhiều cho tự học, phát triển kỹ năng và hỗ trợ học tập. Việt Nam là ví dụ rõ ràng: mỗi tháng có hơn 160.000 học sinh, sinh viên sử dụng Gemini Canvas để ôn thi, trong khi giáo viên tạo khoảng 55.000 yêu cầu hỗ trợ giảng dạy mỗi ngày. 89% câu lệnh được nhập bằng tiếng Việt, thể hiện mức độ bản địa hóa cao hiếm thấy trong khu vực. Bên cạnh giáo dục, AI tạo sinh Việt Nam đã âm thầm đi vào nhiều công việc chuyên môn như tạo và chỉnh sửa văn bản, lập trình, thiết kế hình ảnh, tra cứu thông tin và hỗ trợ kỹ thuật. "27,9% người trong độ tuổi lao động tại Việt Nam đã sử dụng ít nhất một sản phẩm AI tạo sinh trong quý 2" là con số cho thấy một lớp công nhân tri thức mới đang hình thành quanh màn hình và mô hình ngôn ngữ. Vấn đề là làm sao để lớp nhân lực này không chỉ biết dùng công cụ, mà hiểu được cách thiết kế và vận hành cả hệ thống.
Hạ tầng, kỹ năng số và ngôn ngữ: ba điểm nghẽn của cuộc đua nhân lực AI
Các báo cáo nhấn mạnh rằng điện, kết nối Internet, kỹ năng số và mức độ hỗ trợ ngôn ngữ địa phương là những yếu tố then chốt ảnh hưởng đến khả năng mở rộng AI. Điều đó nghĩa là Việt Nam không thể kỳ vọng tỷ lệ sử dụng AI sẽ tăng nhanh nếu vẫn còn những vùng trắng về kết nối và nếu phần lớn người lao động chưa được đào tạo bài bản về kỹ năng số. Các mô hình AI có trọng số mở đang giúp doanh nghiệp giảm chi phí và dễ tùy chỉnh theo dữ liệu bản địa, nhưng chính giới chuyên gia cũng lưu ý rằng phần mềm không thể thay thế việc nâng cấp hạ tầng phần cứng và năng lực số của lực lượng lao động. Ở góc độ nhân lực AI Đông Nam Á, Việt Nam có lợi thế về cơ cấu dân số trẻ, song nếu không nhanh chóng biến lợi thế đó thành chương trình đào tạo có chiều sâu, tỷ lệ sử dụng AI cao hôm nay sẽ chỉ phản ánh việc dùng công cụ đơn lẻ, chứ chưa tạo nên một nền tảng năng lực cạnh tranh dài hạn.
Kết luận: từ mọi người dùng AI đến một lực lượng lao động hiểu AI
Việt Nam hiện là một trong những thị trường có mức áp dụng AI cao hơn phần lớn các nền kinh tế Đông Nam Á được theo dõi, với tốc độ tăng trưởng vẫn duy trì ổn định. Điều đó là tín hiệu tốt: người Việt không đứng ngoài cuộc chơi, mà đang chủ động thử nghiệm và dùng AI tạo sinh trong cả học tập lẫn công việc. Nhưng sự thật là tỷ lệ sử dụng AI 27,9% đồng nghĩa với việc phần lớn người lao động vẫn chưa tiếp cận công nghệ này, trong khi khoảng cách với Singapore tiếp tục nới rộng. Muốn biến ưu thế hiện tại thành sức mạnh bền vững, Việt Nam cần chuyển trọng tâm từ "phổ cập công cụ" sang "phổ cập năng lực": đầu tư đồng thời vào hạ tầng, kỹ năng số và đào tạo sâu về tư duy dữ liệu, lập trình, thiết kế hệ thống. Khi đó, câu chuyện áp dụng AI Việt Nam sẽ không dừng ở chỗ chúng ta đứng thứ hai trong bảng xếp hạng, mà ở việc lực lượng lao động đủ khả năng tham gia thiết kế cuộc chơi mới của khu vực.
