AI tạo sinh Việt Nam: Bước nhảy lên vị trí số hai khu vực
AI tạo sinh là nhóm công nghệ trí tuệ nhân tạo có khả năng tự động tạo ra nội dung mới – văn bản, hình ảnh, mã lập trình, dữ liệu mô phỏng – dựa trên việc học từ lượng lớn dữ liệu có sẵn, và đang nhanh chóng trở thành công cụ phổ biến trong công việc, học tập và sáng tạo của người dùng số trên toàn cầu. Microsoft công bố báo cáo “Phổ cập AI toàn cầu: xu hướng và góc nhìn quý II/2026” vào ngày 28/9, do Viện Kinh tế AI của hãng thực hiện, nhằm cập nhật tình hình sử dụng AI tạo sinh trên toàn cầu và sự khác biệt giữa các khu vực.
Theo báo cáo, 27,9% người trong độ tuổi lao động 15–64 tại Việt Nam đã sử dụng ít nhất một sản phẩm AI tạo sinh trong quý 2/2026, tăng từ mức 26,5% của quý trước, tương ứng mức tăng 1,4 điểm phần trăm. Với kết quả này, Việt Nam đứng thứ 33 toàn cầu về tỷ lệ phổ cập AI, nhưng quan trọng hơn là đứng thứ hai tại Đông Nam Á, chỉ sau Singapore – nền kinh tế đang xếp thứ hai thế giới với 64,3% tỷ lệ sử dụng. Trong khi tỷ lệ phổ cập AI của lao động toàn cầu mới đạt 18,8% vào tháng 6/2026, tăng 1 điểm phần trăm so với quý I, Việt Nam đang đi nhanh hơn mặt bằng chung – một tín hiệu cho thấy đất nước không còn đứng ngoài cuộc đua AI tạo sinh Việt Nam.
Phổ cập AI Đông Nam Á: Việt Nam ở đâu trong xếp hạng sử dụng AI?
Vị trí thứ hai Đông Nam Á của Việt Nam không chỉ là thành tích thống kê, mà là dấu mốc định vị lại chỗ đứng của chúng ta trong phổ cập AI Đông Nam Á. Dữ liệu cho thấy Việt Nam đang có mức độ sử dụng AI cao hơn phần lớn các nền kinh tế Đông Nam Á được theo dõi, đồng thời duy trì tốc độ tăng trưởng ổn định. Trong bức tranh khu vực, Singapore nổi lên như “ngọn hải đăng” với 64,3% lao động sử dụng AI tạo sinh, chỉ xếp sau UAE – quốc gia dẫn đầu thế giới với 73,3% tỷ lệ AI diffusion. Điều này kéo trần kỳ vọng cho toàn khu vực lên rất cao.
Ở chiều ngược lại, phần còn lại của Đông Nam Á vẫn ở mức thấp hơn Việt Nam và tăng chậm hơn: mức tăng 1,4 điểm phần trăm của Việt Nam trong quý 2/2026 vượt qua Malaysia (0,8 điểm), Philippines (0,6 điểm), Indonesia (0,7 điểm) và Thái Lan (1 điểm). Nói cách khác, Việt Nam không chỉ tiến lên nhanh, mà còn đang dần kéo giãn khoảng cách với nhiều láng giềng. Tuy vậy, khoảng cách 27,9% so với 64,3% của Singapore cho thấy Việt Nam mới chỉ đi được nửa chặng đường trong cuộc đua phổ cập AI tạo sinh, và xếp hạng sử dụng AI hiện tại vẫn dễ dàng bị đảo chiều nếu đà cải thiện chững lại.
So với Hàn Quốc và thế giới: Khoảng cách năng lực và mức sẵn sàng AI
Đặt Việt Nam trong bối cảnh rộng hơn của kinh tế AI khu vực và toàn cầu, khoảng cách về mức sẵn sàng với các nền kinh tế phát triển vẫn rất rõ. Hàn Quốc hiện đứng thứ 12 thế giới về tỷ lệ sử dụng AI tạo sinh; tính đến tháng 6/2026, 40,6% người trong độ tuổi lao động tại nước này dùng AI, tăng 3,5 điểm phần trăm so với quý I và là mức tăng mạnh nhất trong nhóm các nền kinh tế lớn suốt ba quý liên tiếp. Trong khi đó, Nhật Bản mới đạt 24,7% và vẫn còn kém cả Việt Nam về tỷ lệ sử dụng. Đây là minh chứng rằng văn hóa công nghệ, cấu trúc ngành và chính sách có thể quyết định tốc độ phổ cập, chứ không chỉ thu nhập bình quân.
Trên phạm vi toàn cầu, tỷ lệ sử dụng AI tạo sinh trong nhóm dân số lao động tăng từ 17,8% trong quý I lên 18,8% vào tháng 6/2026. Tuy nhiên, sự phân hóa là rất rõ: nhóm nước phát triển (Global North) có mức phổ cập AI trung bình 28,8%, trong khi các thị trường đang phát triển (Global South) – nơi Việt Nam thuộc về – chỉ đạt 16,2%. Chênh lệch sử dụng giữa hai nhóm đã nới lên 12,6 điểm phần trăm. Nhìn chung, các nền kinh tế phát triển đạt tỷ lệ cao hơn, còn nhiều nước đang phát triển bị kìm chân bởi hạ tầng số, thiết bị, kỹ năng số và khả năng tiếp cận công nghệ hạn chế. Việc Việt Nam vượt trung bình Global South cho thấy năng lực hấp thụ công nghệ tốt hơn mức kỳ vọng, nhưng chưa đủ để xóa bỏ khoảng cách cấu trúc với Global North.
Những động lực ngầm thúc đẩy AI tạo sinh Việt Nam
Điều gì đang kéo tỷ lệ sử dụng AI tạo sinh Việt Nam vượt lên nhiều nước trong khu vực? Câu trả lời nằm ở cấu trúc dân số, động lực tự học và sự dịch chuyển của nền kinh tế số. Báo cáo cho biết trong các nền kinh tế đang phát triển, AI được dùng tương đối nhiều cho tự học, phát triển kỹ năng và hỗ trợ học tập; tại Global South, AI phục vụ giáo dục và học tập với tỷ trọng cao hơn hẳn. Việt Nam – với lực lượng dân số trẻ và nhu cầu nâng cấp kỹ năng mạnh – đang biến AI thành “gia sư số” và “trợ lý nghề nghiệp” đúng nghĩa. Không phải doanh nghiệp lớn mà chính người học, người làm tự do, nhân viên văn phòng mới là lực kéo quan trọng của làn sóng phổ cập AI hiện nay.
Ngoài ra, làn sóng model open-weight – những mô hình AI công bố trọng số, cho phép tải về, triển khai và tùy chỉnh – đang mở ra cánh cửa mới cho doanh nghiệp và nhà phát triển tại các thị trường như Việt Nam. Các mô hình này được đánh giá sẽ giúp giảm chi phí tiếp cận AI, tạo thêm không gian sáng tạo cho doanh nghiệp nhỏ và startup. Khoảng cách hiệu năng giữa mô hình open-weight và mô hình đóng đang thu hẹp nhanh; nhiều mô hình mã nguồn mở chỉ mất vài tháng để tiệm cận mốc hiệu năng mới do mô hình đóng thiết lập. Điều này có nghĩa là các nhóm kỹ sư Việt Nam không nhất thiết phải trông chờ vào dịch vụ đắt đỏ, mà có thể xây dựng giải pháp AI phù hợp ngôn ngữ, dữ liệu và nhu cầu nội địa – một lợi thế chiến lược cho kinh tế AI khu vực nếu được tận dụng tốt.
Thách thức hạ tầng, kỹ năng và hướng đi tiếp theo
Dù vậy, bước tiến hiện tại không nên khiến Việt Nam chủ quan. Sự khác biệt về mức phổ cập AI giữa các thị trường gắn chặt với điều kiện tiếp cận công nghệ: hạ tầng số, kết nối Internet, thiết bị, kỹ năng số và mức độ sẵn có của các công cụ AI. Các rào cản này vẫn là gánh nặng cho nhiều nền kinh tế đang phát triển, trong đó có Việt Nam, khiến tốc độ phổ cập phụ thuộc lớn vào đầu tư hạ tầng và chính sách hỗ trợ. Nói cách khác, nếu thiếu chiến lược đồng bộ, AI tạo sinh dễ bị “kẹt” ở nhóm đô thị, doanh nghiệp lớn, trong khi nông thôn và doanh nghiệp nhỏ bị bỏ lại phía sau – kéo theo rủi ro bất bình đẳng số ngày càng rõ.
Về phía đo lường, Viện Kinh tế AI của Microsoft cho biết trong các báo cáo tiếp theo, họ sẽ mở rộng phạm vi để bao quát cả những công cụ AI mới xuất hiện. Điều này hàm ý rằng các con số hiện tại mới chỉ phản ánh một phần bức tranh. Với Việt Nam, ưu tiên sắp tới nên là: đầu tư hạ tầng kết nối rộng và ổn định; đưa kỹ năng AI cơ bản vào đào tạo phổ thông và nghề; hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ thử nghiệm ứng dụng AI tạo sinh; và xây dựng khung pháp lý bảo vệ dữ liệu, người dùng nhưng không kìm hãm sáng tạo. Việt Nam đã lên được vị trí thứ hai Đông Nam Á về phổ cập AI; câu hỏi tiếp theo là: chúng ta sẽ biến lợi thế sớm này thành năng suất lao động cao hơn và giá trị kinh tế thực sự hay để nó dừng ở những con số đẹp trong xếp hạng sử dụng AI.
