Công nghệ chỉ có giá trị khi đến được với cộng đồng
Công nghệ lọc nước giá rẻ là những giải pháp xử lý nước được thiết kế để nhiều người có thể tiếp cận, qua đó đưa nguồn nước sạch đến những cộng đồng còn thiếu điều kiện.
Đó cũng là hướng nghiên cứu gắn với Giáo sư Thalappil Pradeep, nhà khoa học đứng sau các công nghệ giúp hàng triệu người tiếp cận nước sạch với chi phí thấp. Giá trị của công trình không chỉ nằm ở phát minh trong phòng thí nghiệm, mà ở việc giải pháp có thể đi vào đời sống và đáp ứng nhu cầu thiết yếu. Đây là lý do ông được trao Giải Đặc biệt VinFuture 2022 dành cho nhà khoa học đến từ các nước đang phát triển. Giải thưởng ghi nhận thành tựu khoa học, đồng thời nhấn mạnh một tiêu chí mà Pradeep theo đuổi: đổi mới sáng tạo cần tạo ra thay đổi có ý nghĩa với con người. Trong những lĩnh vực như nước sạch, khả năng chi trả và tiếp cận không phải phần phụ của công nghệ; chúng quyết định ai có thể hưởng lợi từ nó.
Trở lại VinFuture với trách nhiệm đánh giá
Bốn năm sau khi nhận giải, Pradeep trở lại VinFuture với vai trò thành viên Hội đồng Giải thưởng. Nếu lần đầu là khoảnh khắc được vinh danh, lần này ông tham gia xem xét những công trình khoa học khác. Ông nhìn nhận trách nhiệm ấy đòi hỏi sự khách quan, công bằng, cân nhắc kỹ từng đề cử và lắng nghe các ý kiến. Sự trở lại này đáng chú ý vì nó nối liền hai phía của một giải thưởng: người từng được ghi nhận nay góp phần đánh giá những đóng góp mới.
Lý do ông tiếp tục đồng hành với VinFuture là sứ mệnh và tầm nhìn của giải thưởng, trong đó tác động xã hội được đặt cạnh thành tựu nghiên cứu. “Nếu khoa học không góp phần cải thiện đời sống con người thì khoa học vẫn chưa hoàn thành sứ mệnh của mình”, ông nhấn mạnh. Quan điểm ấy cũng là lời nhắc rằng VinFuture khoa học không nên chỉ được nhìn qua danh tiếng hay số lượng công bố. Theo Pradeep, cần tính đến quy mô tác động, khả năng chi trả, mức độ tiếp cận và mức độ phổ cập; ảnh hưởng của một công trình đôi khi chỉ hiện rõ sau nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ.
Từ xử lý nước đến hệ sinh thái công nghệ
Sau giải thưởng, nhóm của Pradeep mở rộng cách tiếp cận: thay vì xử lý từng vấn đề nước sạch riêng lẻ, họ xem tài nguyên nước như một hệ thống, nơi nhiều đổi mới có thể kết hợp để tạo chuyển biến xã hội. Hướng đi này đã trải qua ba chặng: giải quyết các bài toán nước sạch cụ thể, phát triển “trí tuệ về nước” bằng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và Internet vạn vật, rồi hướng tới một hệ sinh thái công nghệ có thể trao quyền cho cộng đồng. Đây là bước chuyển có ý nghĩa: công nghệ không còn dừng ở thiết bị hay giải pháp đơn lẻ, mà gắn với cách quản trị và mở rộng khả năng ứng dụng.
Trung tâm Quốc tế về Nước sạch là một phần của nỗ lực đó. Trung tâm mở cơ hội để mọi người tham gia phát triển, triển khai công nghệ về nước và nhận hỗ trợ xuyên suốt quá trình; đến nay, trung tâm đã hỗ trợ hơn 40 doanh nghiệp thành lập và đi vào hoạt động. Con số này cho thấy việc đưa nghiên cứu ra khỏi phòng thí nghiệm cần cả mạng lưới hỗ trợ, không chỉ một phát minh tốt. Tầm nhìn của Pradeep vì thế không dừng ở việc tạo ra thêm giải pháp nước sạch, mà còn xây dựng điều kiện để các giải pháp nước sạch phát triển rộng hơn. Ông tin rằng những đổi mới xuất phát từ các nước đang phát triển có thể đem lại lợi ích cho toàn thế giới.
