Giá trị của công nghệ nằm ở người được hưởng lợi
Công nghệ lọc nước giá rẻ là các giải pháp xử lý và quản trị nguồn nước được phát triển với chi phí thấp, nhằm mở rộng khả năng tiếp cận nước sạch cho cộng đồng. Với Giáo sư Thalappil Pradeep, đây không chỉ là bài toán kỹ thuật mà còn là phép thử xem khoa học có thực sự tạo ích lợi cho con người hay không. Ông nhận Giải Đặc biệt VinFuture 2022 dành cho Nhà khoa học đến từ các nước đang phát triển; bốn năm sau, ông trở lại với vai trò thành viên Hội đồng Giải thưởng VinFuture. Sự chuyển đổi từ người được vinh danh sang người đánh giá đặt ông trước trách nhiệm cân nhắc công bằng, lắng nghe các ý kiến và xem xét thấu đáo từng đề cử. Câu chuyện của ông đáng chú ý vì nhấn mạnh một tiêu chuẩn thường bị lấn át bởi thành tích học thuật: công nghệ có thể đến được với những người cần nó hay không.
Nước sạch giá rẻ cần đi cùng khả năng tiếp cận
Trong hành trình nghiên cứu, nhóm của Pradeep phát triển các công nghệ hướng đến giải quyết nhu cầu nước sạch bằng những giải pháp chi phí thấp. Ý nghĩa của hướng đi này không chỉ nằm ở việc xử lý một vấn đề nước riêng lẻ; nó còn nằm ở tham vọng biến nghiên cứu thành phương án có thể được ứng dụng rộng hơn. Đó là lý do đánh giá một công nghệ không nên dừng ở bài báo khoa học hay một mô hình trình diễn. Theo Pradeep, cần xét quy mô tác động, khả năng chi trả, mức độ tiếp cận và khả năng phổ cập; tác động đầy đủ của nghiên cứu có thể chỉ hiện rõ sau nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ. Đây là cách nhìn thuyết phục: một giải pháp tốt không chỉ hiệu quả trong phòng thí nghiệm, mà còn phải có cơ hội phục vụ cộng đồng.
Từ xử lý nước đến một hệ sinh thái công nghệ
Cách tiếp cận của nhóm nghiên cứu đã mở rộng qua ba chặng: xử lý từng vấn đề nước sạch, xây dựng “trí tuệ về nước” bằng cách tích hợp trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và Internet vạn vật để quản trị nguồn nước thông minh, rồi hướng tới hệ sinh thái công nghệ trao quyền cho cộng đồng. Chuyển dịch này quan trọng vì thách thức về nước không tồn tại tách biệt; phối hợp nhiều đổi mới có thể tạo chuyển biến rộng hơn. Một bước cụ thể là Trung tâm Quốc tế về Nước sạch, nơi các cá nhân được hỗ trợ trong quá trình phát triển và triển khai công nghệ. Trung tâm đã hỗ trợ hơn 40 doanh nghiệp thành lập và đi vào hoạt động. Con số ấy cho thấy nghiên cứu không chỉ dừng ở việc tạo ra giải pháp, mà còn xây dựng con đường để nhiều bên tham gia đưa giải pháp vào thực tế.
Thước đo cuối cùng là đời sống con người
Pradeep trở lại VinFuture không chỉ để đánh giá công trình khoa học mà còn vì ông đồng tình với tầm nhìn đặt lợi ích xã hội vào trung tâm. Quan điểm của ông rõ ràng: “Đối với tôi, khoa học trước hết và trên hết phải góp phần cải thiện cuộc sống con người. Nếu khoa học không góp phần cải thiện đời sống con người thì khoa học vẫn chưa hoàn thành sứ mệnh của mình”. Ông cũng được vinh danh tại Giải thưởng Eni ở Italy vào tháng 10/2023, một năm sau khi nhận giải VinFuture. Nhưng sự ghi nhận không nên là điểm kết của câu chuyện. Điều đáng giữ lại là cách ông đặt câu hỏi về khoa học: thay vì chỉ hỏi nghiên cứu mới đến đâu, hãy hỏi nó tạo ra thay đổi tích cực nào, ai có thể tiếp cận và cộng đồng nào được hưởng lợi. Đó là tinh thần của khoa học cải thiện đời sống.
