“Người Mẹ” – khi một gương mặt trở thành hành trình nghệ thuật
Dự án nhiếp ảnh dài hạn “Người Mẹ” là sự theo đuổi nhất quán hình ảnh người mẹ qua hàng chục năm, trong đó các khoảnh khắc đời thường của mẹ và con được chụp lại như một dạng nhật ký bằng ảnh, vừa ghi chép cảm xúc cá nhân, vừa kể lại những lớp văn hóa gia đình đang thay đổi trong xã hội Việt Nam. Điểm quan trọng của dự án không nằm ở sự hoành tráng, mà ở cách những khung hình nhỏ bé, đôi khi rất bình dị, được chồng xếp lên nhau để dựng nên một câu chuyện qua ống kính về yêu thương, hy sinh và sự hiện diện âm thầm của người mẹ trong đời sống mỗi người. Gần đây, nhiếp ảnh gia Trần Thế Phong ra mắt sách ảnh “Mother” cùng triển lãm cùng tên, đánh dấu hơn 20 năm ông miệt mài theo đuổi đề tài người mẹ khắp các vùng miền. Việc chọn công bố thành quả sau quãng thời gian dài cho thấy ông không xem đây là một bộ ảnh đơn lẻ, mà là một hành trình đời sống – nghệ thuật. Trong đó, mỗi lần bấm máy trước một người mẹ cụ thể đều là cơ hội soi lại cách bản thân nhìn gia đình, nhìn xã hội và nhìn chính mình đang lớn lên cùng thời gian.
Từ “Con đường về nhà” đến góc bếp quê: câu chuyện kể bằng ánh mắt
Một trong những bức ảnh được Trần Thế Phong nhắc tới nhiều là “Con đường về nhà”, chụp trong chuyến đi Hà Giang năm 2010. Ông kể lại, khi đi qua một con đường mờ sương, tình cờ thấy một người mẹ cõng con, và đúng khoảnh khắc đứa trẻ quay đầu nhìn ông, ông lập tức bấm máy. Cái ngoái đầu ấy là điểm tựa cảm xúc: người mẹ chỉ là dáng người khuất trong sương, nhưng đứa trẻ lại đối diện thẳng với ống kính, giống như thế hệ con đang “nhìn lại” hành trình âm thầm của mẹ. Ở một chiều khác, câu chuyện “tấm ảnh đầu tiên của mẹ” cho thấy những khung hình gia đình cũng có sức nặng không kém. Người con kéo mẹ vào phòng, điểm chút son phấn, chụp vài tấm ảnh giữa ngày thường; mẹ ngạc nhiên hỏi: “Hôm nay có gì đặc biệt hả con?”, và câu trả lời là: “Hôm nay đẹp để chụp bông hoa đẹp nhất cuộc đời con”. Đó là chụp ảnh gia đình ở mức gần gũi nhất – không phải ý tưởng nghệ thuật cầu kỳ, mà là hành vi ghi nhận sự hiện diện của mẹ khi mẹ vẫn đang ở đây.
Nhiếp ảnh nhân văn bắt đầu từ căn bếp và nếp nhăn trên trán mẹ
Điều đáng nói trong cách nhìn người mẹ qua nhiếp ảnh nhân văn Việt là việc đưa ống kính về lại với những không gian tưởng chừng chẳng có gì đáng chụp: căn bếp, cánh đồng, sân nhỏ trước nhà. Người mẹ trong ký ức của người con gái ở vùng quê là một người luôn từ chối chụp ảnh vì “mặt thì đen nhẻm, xấu xí, không đẹp như người ta”. Bà cặm cụi với ruộng đồng, bỏ qua chuyện trang điểm, dùng mãi một chiếc kẹp tóc cũ vì sợ lãng phí. Nếp nhăn, mái tóc bạc, sự ngại ngùng khi phải xuất hiện trước đám đông – tất cả những điều ấy không hấp dẫn theo chuẩn ảnh quảng cáo, nhưng lại là chất liệu chính của nhiếp ảnh nhân văn. Khi người con nhận ra “chúng ta chỉ có một lần trong đời để gọi một người là mẹ” và bắt đầu muốn chụp lại mẹ như cách lưu giữ một điều may mắn, đó chính là bước ngoặt của câu chuyện qua ống kính. Ảnh không còn chỉ là hình thức, mà là một dạng lời cảm ơn. Trong cùng tinh thần, việc Trần Thế Phong miệt mài “đi tìm bóng mẹ” hơn hai thập kỷ cho thấy ông dùng nghề để trả lời câu hỏi mình mang ơn ai và muốn nhắc tới ai trong mọi khung hình.
Khi dự án nhiếp ảnh dài hạn trở thành bản đồ cảm xúc gia đình Việt
Điểm hấp dẫn của một dự án nhiếp ảnh dài hạn về mẹ không nằm ở số lượng khuôn hình, mà ở cách thời gian lặng lẽ thấm vào từng bức ảnh. Trong câu chuyện người con gái, mẹ từng là một thiếu nữ thích mặc đẹp, đi chơi, hẹn hò bạn bè; nhưng từ khi làm dâu, làm vợ, thế giới của mẹ thu nhỏ lại trong căn nhà, xoay quanh bếp núc, cơm áo và nỗi lo tiền bạc. Bốn mươi năm kể từ ngày về nhà chồng và ngày cha mất, hình ảnh mẹ giờ là một dáng người gầy, đôi mắt hằn sâu nỗi buồn, vầng trán đầy nếp nhăn. Một bức ảnh trong hiện tại mang theo cả quá khứ dài của người phụ nữ ấy. Dự án về mẹ của Trần Thế Phong cũng vậy: mỗi lần ông chụp một người mẹ ở vùng đất khác là thêm một mảnh ghép của bản đồ cảm xúc gia đình Việt. Không cần lời bình dài, chỉ cần cách người mẹ cõng con trong sương, ánh nhìn của đứa trẻ, là đủ để người xem đọc được những lớp nghĩa về hy sinh, che chở, và niềm tin rằng “có mẹ ở quê nhà, mình sẽ yên lòng mà đi xa” – như cảm giác người con thấy bình yên khi biết mẹ vẫn khỏe mạnh ở quê.
Từ khoảnh khắc đời thường đến giá trị văn hóa: chúng ta có dám chụp mẹ hôm nay?
Chi tiết khiến cả dự án nhiếp ảnh dài hạn về mẹ lẫn câu chuyện tấm ảnh đầu tiên của mẹ trở nên thuyết phục là tính chủ động của người chụp. Trần Thế Phong chọn dừng lại giữa hành trình, dõi theo một bóng mẹ đang cõng con trên đường, chờ khoảnh khắc đứa trẻ ngoái nhìn rồi bấm máy. Người con gái thì chủ động kéo mẹ vào phòng, sửa soạn đôi chút và chụp, dù mẹ ngỡ ngàng vì không có dịp lễ nào đặc biệt. Cả hai cùng làm một việc: không chờ một “sự kiện lớn” mới chụp mẹ. Đó cũng là thông điệp văn hóa quan trọng: nếu chúng ta cứ đợi tới lúc mẹ không còn để nói lời yêu thương, thì đã quá muộn. Nhiếp ảnh gia dùng câu chuyện qua ống kính để nhắc rằng tình mẹ không phải một khái niệm trừu tượng, mà là những khoảnh khắc cụ thể – một cuộc gọi, một bó hoa, một cái ôm, một lần chụp ảnh. Khi người con khuyên mẹ “hãy sống cho mình nhiều hơn” và vẫn quay về với cảm giác “chỉ cần biết mẹ còn tồn tại trên đời là đủ”, chúng ta hiểu: chụp ảnh mẹ hôm nay không phải để kiếm những tấm hình đẹp, mà để nói rằng chúng ta đang nhìn mẹ, đang trân trọng mẹ khi mẹ vẫn ở đây.
