Sách ảnh ‘Mẹ’: một bản trường ca nhiếp ảnh về tình mẹ
Sách ảnh ‘Mẹ’ của nhiếp ảnh gia Trần Thế Phong là tập hợp 108 khoảnh khắc đời thường của những người mẹ ở nhiều vùng miền, được ghi lại liên tục từ năm 2001 đến 2026, phản ánh vừa tình mẫu tử vừa ký ức xã hội qua góc nhìn nhiếp ảnh tài liệu, đồng thời là lời tri ân nhân mùa Vu Lan – Báo hiếu. Chiều 22-8, tại Nhà Bảo tàng TP.HCM, ông khai mạc triển lãm cá nhân thứ 25 và ra mắt tập sách ảnh cá nhân thứ 16 với chủ đề ‘Mẹ’, trong không khí Vu Lan ấm cúng và đông đảo người xem. Đây không phải một dự án bột phát mà là kết quả của hơn 25 năm miệt mài “đeo máy ảnh đi lang thang”, âm thầm tích lũy những hình ảnh bình dị về mẹ trước khi gom lại thành một câu chuyện xuyên suốt về sự hy sinh và yêu thương. Chính vì thế, sách ảnh Trần Thế Phong lần này không dừng ở một ấn phẩm nghệ thuật mới mà là phần kết logic của một hành trình lâu dài.
Nhiếp ảnh tài liệu mẹ: từ ruộng đồng đến ngõ nhỏ, từ ký ức đến hiện tại
Điều làm nên sức nặng cho ‘Mẹ’ là lựa chọn tiếp cận hoàn toàn bằng nhiếp ảnh tài liệu mẹ, đẩy cái “đời” lên trước cái “đẹp”. Từ hàng nghìn bức ảnh ghi lại những người mẹ làm ruộng, buôn bán, chăm sóc gia đình hay nghỉ ngơi bên con cháu, Trần Thế Phong chọn ra 108 khoảnh khắc tự nhiên nhất để tạo thành một chuỗi ký ức liên hoàn. Ông không đeo đuổi những khuôn hình cầu kỳ mà tập trung vào ánh mắt, nụ cười, đôi bàn tay chai sần, dáng người lặng lẽ giữa cuộc mưu sinh – nơi “hồn của bức ảnh nằm ở cảm xúc và khoảnh khắc tự nhiên” như chính ông khẳng định. Những bà mẹ sau mùa gặt, bên gánh hàng, trong căn nhà nhỏ trở thành nhân vật chính của một thứ nhật ký ảnh, vừa mộc mạc vừa có chiều sâu thời gian. Nhìn vào chuỗi ảnh, người xem không chỉ thấy mẹ của tác giả, mà thấy bóng dáng mẹ mình trong những lát cắt rất Việt Nam.
Vu Lan 2026: triển lãm như một nghi lễ báo hiếu bằng hình ảnh
Thời điểm ra mắt ‘Mẹ’ trong mùa Vu Lan không phải tình cờ, mà là lựa chọn mang tính tuyên ngôn: nhiếp ảnh cũng có thể là một nghi lễ báo hiếu. Triển lãm Vu Lan 2026 tại Nhà Bảo tàng TP.HCM mở cửa tự do, trở thành không gian nơi công chúng bước vào, đối diện với hình ảnh mẹ không phải qua lời giảng đạo, mà qua những nếp nhăn, mái tóc bạc, những đôi bàn tay lo toan. Theo phát biểu khai mạc của Thượng tọa Thích Tâm Hải, hình tượng người mẹ vừa gần gũi vừa khó khắc họa trọn vẹn; 108 tác phẩm được chắt lọc qua hơn 20 năm lang thang trên khắp nẻo đường quê hương đã chạm tới phần khó nắm bắt đó. Khi những khoảnh khắc đời thường trở thành ký ức, triển lãm không còn là nơi “xem ảnh cho đẹp” mà biến thành một hành động tưởng niệm tập thể: mỗi người đi qua, tự soi lại quan hệ của mình với mẹ – còn sống hay đã khuất.
Một hành trình cá nhân hóa biểu tượng mẹ Việt
Đằng sau dự án ‘Mẹ’ là câu chuyện cá nhân của tác giả, giúp bộ sách tránh rơi vào khuôn mẫu minh họa đạo đức. Lớn lên từ những năm tháng ngoài đường phố, Trần Thế Phong kể rằng ông từng được nhiều người mẹ cưu mang, giúp đỡ khi khó khăn; ký ức đó tạo nên một sự đồng cảm khiến ông luôn muốn dừng máy lâu hơn trước mỗi người mẹ gặp trên đường. Câu chuyện người mẹ Chăm ở Châu Đốc – bức ảnh được chọn làm bìa sách – là ví dụ điển hình: một cuộc gặp tình cờ, những lần quay lại thăm, rồi ngày hay tin bà đã qua đời, buộc khoảnh khắc ấy trở thành tấm chân dung mang nghĩa tri ân, không thể lặp lại. Khi tác giả nói: “Có những giá trị ký ức không thể chụp lại lần thứ hai”, ta hiểu đây không chỉ là một bộ ảnh về mẹ Việt Nam, mà là cách ông ghi chép lại những người đã thay thế vai trò mẹ trong cuộc đời mình.
Cam kết kể chuyện bằng ảnh và tác động lên người xem hôm nay
Vai trò của ‘Mẹ’ trong sự nghiệp Trần Thế Phong còn nằm ở việc khẳng định một đường dài kể chuyện bằng ảnh đời thường. Sinh năm 1969, từ năm 2000 đến nay ông đã có 25 lần triển lãm cá nhân, phát hành 16 tập sách ảnh và nhận hơn 200 giải thưởng nghệ thuật, báo chí trong và ngoài nước – một sức làm việc bền bỉ hiếm thấy. Với ‘Mẹ’, hành trình ấy quay về một chủ đề quen thuộc nhưng không bao giờ cũ: những người phụ nữ tảo tần, chịu thương chịu khó, dành cả đời cho con cháu. Anh cho biết sẽ tiếp tục kể chuyện bằng hình ảnh những đề tài đời thường, ghi lại những câu chuyện bình dị. Về phía người xem, 108 tác phẩm cho họ cơ hội bắt gặp hình ảnh quen thuộc của đời sống Việt Nam và “tìm thấy bóng dáng người mẹ của mình”, khiến triển lãm để lại cảm xúc riêng hơn là dừng ở trải nghiệm thẩm mỹ. Đó là tác động thiết thực nhất của một sách ảnh Trần Thế Phong: nhắc ta nhớ, và nếu còn kịp, hành động với mẹ ngay hôm nay.
