Nhiếp ảnh di sản Việt Nam: Khi máy ảnh thành cuốn sử sống
Nhiếp ảnh di sản Việt Nam là những dự án ảnh dài hạn sử dụng ngôn ngữ hình ảnh để ghi chép, bảo tồn và kể lại các giá trị lịch sử, văn hóa, đời sống thường ngày của đất nước, từ không gian lễ hội, nghề truyền thống đến nhịp sống đô thị và biển đảo, qua đó biến ảnh chụp thành tài liệu văn hóa đất nước sống động cho thế hệ hôm nay và mai sau.
Điểm chung đáng giá của các dự án ảnh dài hạn là chúng chống lại trí nhớ ngắn hạn của thời đại mạng xã hội. Thay vì chụp vài bức ảnh đẹp, các tác giả đi nhiều năm, thậm chí hàng chục năm, để nhìn thấy sự đổi thay và lớp nghĩa sâu hơn của di sản. Chính vì vậy, nhiếp ảnh di sản Việt Nam không nên bị xem là thú vui mỹ thuật, mà là một hình thức viết sử bằng ánh sáng – nơi người cầm máy có trách nhiệm không kém nhà nghiên cứu.
Tuy nhiên, con đường đó không dễ. Việc tìm kiếm những góc nhìn mới, những khoảnh khắc khác biệt và tránh lặp lại chính mình là một trong những thách thức lớn đối với người làm nhiếp ảnh. Câu hỏi quan trọng không phải “chụp được gì”, mà là “câu chuyện nào sẽ ở lại”.
Nguyễn Á: 16 năm kể chuyện biển đảo và di sản phi vật thể
Trong dòng nhiếp ảnh di sản Việt Nam, nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Á là một trong những người hiếm hoi kiên trì với các dự án ảnh dài hạn. Hai cuốn sách ảnh mới của ông là kết quả của hành trình 16 năm miệt mài sáng tác, trải nghiệm và ghi lại những khoảnh khắc về văn hóa, con người và biển đảo Việt Nam. Đây cũng là những tác phẩm tiếp nối hành trình hơn 30 năm cầm máy và là cuốn sách thứ 26 trong sự nghiệp của ông.
Ở cuốn “Những di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh”, ông bắt đầu ghi chép từ khi những di sản đầu tiên của Việt Nam được UNESCO ghi danh. Cuốn sách tập hợp hình ảnh 17 di sản, từ Nhã nhạc cung đình Huế, Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, dân ca Quan họ Bắc Ninh, Ca trù, hát Xoan Phú Thọ đến thực hành Then, nghệ thuật Xòe Thái, nghề gốm Chăm, Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam và tranh dân gian Đông Hồ. Mỗi khung hình không dừng ở trình diễn, mà cho thấy môi trường sống, gương mặt người gìn giữ, những chi tiết dễ bị bỏ qua trong các clip ngắn.
Song song, “Chuyện về Biển đảo quê hương” đi theo hành trình ông rong ruổi dọc 5 vùng biển khắp mọi miền Tổ quốc, tác nghiệp tại nhiều đơn vị hải quân, kể cả khu vực quân sự đặc thù, để phản ánh nhịp sống, công việc và trọng trách của cán bộ, chiến sĩ. Theo Đại sứ Pakistan tại Việt Nam Kohdayar Marri, việc tư liệu hóa và bảo tồn các giá trị văn hóa, lịch sử là chìa khóa khẳng định bản sắc dân tộc khi bước ra thế giới. Nhìn ở góc đó, hai cuốn sách không chỉ là nghệ thuật, mà là tài liệu văn hóa đất nước có giá trị ngoại giao mềm.
Điều đáng bàn là Nguyễn Á rất ý thức về storytelling. Ông thừa nhận chụp ảnh chỉ là bước đầu; công đoạn lựa chọn, biên tập hàng nghìn hình ảnh để kết nối thành một câu chuyện có ý nghĩa mới là thử thách lớn. Mỗi bức ảnh buộc phải góp phần kể nên một câu chuyện. Triển lãm ảnh văn hóa đi kèm và hai bộ sách đã khắc họa vẻ đẹp non sông, nét kiên trung của người lính cùng sức sống của những di sản ngàn đời, chứng minh rằng nhiếp ảnh có thể là cầu nối hiệu quả giữa di sản và công chúng.
“Mẹ” của Trần Thế Phong: 20 năm soi lại tình cảm gia đình
Nếu Nguyễn Á hướng ống kính ra biển đảo và di sản phi vật thể, thì Trần Thế Phong kéo nhiếp ảnh di sản Việt Nam trở về không gian riêng tư nhất: hình bóng người mẹ. Ông gọi mình “may mắn khi có cơ duyên thực hiện cuốn sách ảnh Mẹ”, và đây là cách gửi lời tri ân, biết ơn đến những người mẹ Việt Nam mà ông đã gặp, ghi lại trong suốt hành trình hơn 20 năm. Đó chính là một dự án ảnh dài hạn hiếm hoi dành trọn cho tình mẫu tử.
Điều khiến “Mẹ” quan trọng như một tài liệu văn hóa đất nước là cách nó gom lại những khoảnh khắc đời thường: mẹ gánh nước, mẹ bán hàng, mẹ chờ con nơi bến xe, mẹ trên ruộng đồng. Trần Thế Phong kể rằng có người xem ảnh vào dịp Vu Lan, nhớ mẹ, liền bay về Đà Nẵng để thăm mẹ. Khi một triển lãm ảnh văn hóa có thể khiến người ta đổi vé máy bay, nghĩa là nó đã chạm được vào vùng ký ức sâu nhất.
Quan trọng hơn, “Mẹ” không chỉ là cảm xúc riêng tư, mà là tấm gương soi lại thay đổi xã hội: cách ăn mặc, không gian nhà cửa, nghề nghiệp phụ nữ, khoảng cách thế hệ. Chính tác giả nói: “Chúng ta, ít nhiều ai cũng sẽ đều tìm được hình bóng mẹ trong cuốn sách Mẹ”. 108 bức ảnh (theo giới thiệu của dự án) không phải con số lớn, nhưng là đủ để tạo nên một “bản đồ cảm xúc” về người mẹ Việt khắp vùng miền, để sau này khi xã hội thay đổi nhanh, ta vẫn có một mốc để so sánh.
Tư liệu hóa để bản sắc không bị cuốn trôi
Nhìn lại ba hành trình – biển đảo và di sản phi vật thể của Nguyễn Á, hình bóng mẹ của Trần Thế Phong, và các bộ ảnh đường phố, đời sống đô thị được lưu trữ – có thể thấy: nếu không có những người âm thầm cầm máy trong hàng chục năm, rất nhiều chi tiết về bản sắc sẽ bị xóa nhòa. Tại một buổi ra mắt, có sự tham dự của Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hoàng Đạo Cương, Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam Jonathan Wallace Baker, Đại sứ Pakistan Kohdayar Marri và nhiều đại diện cơ quan, nghệ sĩ, nhà nghiên cứu. Điều đó cho thấy nhiếp ảnh di sản Việt Nam không còn là câu chuyện cá nhân, mà là mối quan tâm chung.
Đại sứ Pakistan nhấn mạnh, nếu thiếu lưu giữ và trao truyền di sản, nét đặc trưng của mỗi quốc gia dễ bị mai một trước làn sóng hiện đại hóa, thương mại hóa. Mỗi đất nước có giá trị riêng, và việc trân trọng cội nguồn là chìa khóa bảo vệ bản sắc dân tộc khi bước ra thế giới. Nói cách khác, không có tài liệu văn hóa đất nước, mọi chiến lược quảng bá chỉ còn lại những khẩu hiệu rỗng.
Từ góc nhìn người xem, các triển lãm ảnh văn hóa, sách ảnh dài hơi không chỉ là nơi “xem đẹp”, mà là lời mời tham gia bảo tồn. Khi ta nhận ra thành phố, lễ hội, biển đảo, hay chính người mẹ của mình đang dần vắng bóng trong đời thực nhưng vẫn hiện hữu trong ảnh, ta buộc phải đặt câu hỏi: mình muốn giữ lại điều gì. Câu trả lời không thể phó thác hết cho nhà nước hay nghệ sĩ. Mỗi người có thể bắt đầu bằng việc tôn trọng các dự án ảnh dài hạn, đọc chúng như một cuốn sử, và sống sao cho bức ảnh về cộng đồng mình đáng được lưu giữ.
