Khi Vu Lan trở thành lời mời nhìn lại mẹ qua ống kính
Triển lãm và sách ảnh Mẹ của nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam Trần Thế Phong là một dự án nhiếp ảnh dài hạn ghi lại các khoảnh khắc đời thường của những bà mẹ Việt Nam ở nhiều vùng miền, được trưng bày và ra mắt trong mùa Vu Lan như một lời nhắc nhở thế hệ hôm nay về tình mẫu tử, lòng biết ơn và ký ức gia đình. Buổi khai mạc diễn ra chiều 22.8 tại Bảo tàng TP.HCM, giới thiệu 108 tác phẩm được ông chắt lọc trong hơn 20 năm cầm máy, trong không khí mùa Vu Lan quy tụ nghệ sĩ, người làm báo, nhiếp ảnh gia và công chúng yêu nghệ thuật. Việc ra mắt sách ảnh Mẹ Trần Thế Phong vào dịp báo hiếu không phải một sự trùng hợp dễ dãi; nó cho thấy tác giả muốn đối thoại trực diện với cảm xúc Vu Lan, không né tránh nỗi day dứt lẫn biết ơn. Đây là triển lãm nhiếp ảnh Vu Lan mang tinh thần chiêm nghiệm hơn là lễ nghi, đặt người xem vào vị trí phải tự hỏi mình đã đối diện với mẹ – và với chính mình – đủ sâu chưa.
108 khoảnh khắc: không phải con số, mà là triết lý về tình mẹ
Điều đáng nói ở sách ảnh Mẹ không chỉ là con số 108 tác phẩm, mà là cách chúng được lựa chọn và đặt cạnh nhau để kể tiếp một câu chuyện chung về phụ nữ Việt Nam. Theo nhận xét tại lễ khai mạc, mẹ là đề tài vừa gần gũi, vừa rộng lớn và khó khắc họa trọn vẹn; hình ảnh người mẹ có thể hiện diện trong ánh nhìn, dáng ngồi, đôi tay chai sần hay sự hy sinh lặng lẽ suốt đời. Ở đây, 108 bức ảnh không phải bộ sưu tập ảnh gia đình riêng tư, mà là những tác phẩm ảnh phụ nữ Việt Nam mang tính ký ức tập thể: mẹ lam lũ ngoài ruộng, mẹ trong gian bếp chật, mẹ trên đường phố, mẹ bên con ốm… Mỗi khung hình là một mảnh nhỏ của bức tranh tình mẹ rộng hơn, khiến người xem khó bỏ qua cảm giác vừa quen vừa xa, như bắt gặp bóng dáng mẹ mình trong cuộc đời của người khác.
Một nhiếp ảnh gia bền bỉ biến sự lang thang thành di sản
Đằng sau sách ảnh Mẹ Trần Thế Phong là chân dung một nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam sống tối giản, thích ăn chay và đeo máy ảnh đi lang thang khắp nơi. Ông sinh năm 1969 tại TP.HCM, đến với nghề nhiếp ảnh chuyên nghiệp từ năm 2000 và tới nay đã thực hiện 25 triển lãm cá nhân, xuất bản 16 tập sách ảnh và nhận hơn 200 giải thưởng ảnh nghệ thuật, báo chí trong và ngoài nước. Con số đó không chỉ là bảng thành tích, mà cho thấy một thái độ: kiên trì đi, quan sát, chụp và kể những câu chuyện nhỏ. Những bộ sách như Gánh, Những nẻo đường tuổi thơ, Sài Gòn Covid-19 hay Nghề truyền thống đều xoay quanh con người và thân phận thường ngày. Chính sự trung thành này với đời sống bình dị khiến dự án về mẹ trở nên thuyết phục: nó tiếp nối mạch sáng tác đã có, chứ không phải một chủ đề "ăn theo" mùa Vu Lan.
Từ khoảnh khắc đời thường đến bản đồ cảm xúc Vu Lan
Các tác phẩm trong sách ảnh Mẹ và triển lãm nhiếp ảnh Vu Lan này chủ ý tránh bối cảnh cầu kỳ: người mẹ trong ảnh không được dàn dựng, mà xuất hiện giữa công việc thường ngày, giữa cuộc mưu sinh lặng lẽ. Sự hy sinh không được kể bằng những câu chuyện hoành tráng, mà hiện diện trong đôi tay chai sần, khuôn mặt nhiều nếp nhăn, dáng mẹ ngồi chờ con hay ánh mắt lo âu trước cơn mưa trái vụ. Khi những hình ảnh đó được đặt vào không gian bảo tàng, chúng tạo nên một khoảng lặng giữa thành phố ồn ào: người xem buộc phải chậm lại, nhận ra tình cảm dành cho mẹ không thể chỉ nhắc đến trong lời chúc Vu Lan. Một câu nói đáng nhớ tại lễ khai mạc là: "Mỗi bức ảnh như một lời nhắc hãy quan tâm, yêu thương và báo đáp khi mẹ còn hiện diện". Triển lãm vì thế mang tính chất một bản đồ cảm xúc, dẫn người xem trở về với cội nguồn yêu thương của chính mình.
Khi sách ảnh Mẹ trở thành lời hẹn với ký ức
Nhìn rộng hơn, sách ảnh Mẹ Trần Thế Phong cho thấy nhiếp ảnh vẫn có thể giữ vai trò ghi chép di sản tinh thần, chứ không chỉ chạy theo xu hướng thẩm mỹ mới. Tập sách gồm những tác phẩm tuyển chọn, ghi lại khoảnh khắc đời thường của các bà mẹ ở nhiều vùng miền trên cả nước, như một lời tri ân những người mẹ Việt Nam chịu thương chịu khó mà tác giả đã gặp trong cuộc đời cầm máy. Tổ chức đúng mùa Vu Lan, triển lãm mở ra một đối thoại âm thầm giữa người xem với mẹ mình – còn hay đã khuất. Đó là điểm mạnh nhưng cũng là giới hạn: nhiếp ảnh không thể thay thế việc ta tự nói lời cảm ơn, ôm mẹ, gọi điện, về thăm nhà. Tuy vậy, nếu một khung hình có thể khiến ai đó bước ra khỏi bảo tàng với quyết tâm gọi cho mẹ ngay tối hôm đó, thì dự án này đã hoàn thành vai trò quan trọng nhất: biến nghệ thuật thành lời hẹn với ký ức và trách nhiệm hiện tại.
