Thoái vốn nhà nước qua SCIC: Làn sóng thứ ba đang hình thành
Thoái vốn nhà nước qua SCIC là quá trình Nhà nước bán bớt hoặc bán toàn bộ phần vốn đang nắm giữ tại các doanh nghiệp, nhằm tái cơ cấu danh mục đầu tư, tập trung nguồn lực vào lĩnh vực thiết yếu và bổ sung hàng hóa quy mô lớn cho thị trường chứng khoán Việt Nam trong giai đoạn 2026-2030. Mấu chốt của câu chuyện hiện nay là SCIC tái cơ cấu danh mục theo Quyết định 40/2026/QĐ-TTg và Nghị định 57/2026/NĐ-CP, tạo một chu kỳ cơ cấu lại vốn Nhà nước mới cho giai đoạn 2026 - 2030. Đây không còn là những thương vụ đơn lẻ, mà là chiến lược “thoái vốn nhà nước” có quy mô toàn hệ thống, với tác động trực tiếp đến cổ phiếu doanh nghiệp nhà nước và cấu trúc cung – cầu trên thị trường chứng khoán Việt Nam.
Theo quy định mới, doanh nghiệp nhà nước được phân nhóm theo tỷ lệ sở hữu và ngành nghề, từ đó xác định rõ doanh nghiệp nào cần duy trì 100% vốn, doanh nghiệp nào Nhà nước nắm từ 65% trở lên, và nhóm chỉ cần duy trì từ 50% đến dưới 65% vốn. Chính sự phân loại này mở đường cho làn sóng thoái vốn nhà nước thứ ba, sau hai giai đoạn 2011-2015 và 2016-2020, khi tổng giá trị thoái vốn từng đạt gần 177.400 tỷ đồng, gấp 6,5 lần giá trị sổ sách. "Nếu được triển khai đúng tiến độ, đây có thể trở thành làn sóng thoái vốn Nhà nước thứ ba", đồng thời bổ sung lượng hàng hóa đáng kể cho thị trường chứng khoán.
66 doanh nghiệp trong tầm thoái vốn: Nguồn cung cổ phiếu khổng lồ
Trọng tâm của đợt SCIC tái cơ cấu lần này là danh mục 66 doanh nghiệp mà SCIC dự kiến bán toàn bộ vốn trong 5 năm tới. Điều đáng chú ý là nhiều doanh nghiệp trong số này sở hữu quỹ đất giá trị, thương hiệu lâu năm, vị thế dẫn đầu ngành và tỷ lệ sở hữu nhà nước rất cao. Điều đó đồng nghĩa thị trường chứng khoán Việt Nam sẽ đón một lượng lớn cổ phiếu doanh nghiệp nhà nước với chất lượng tài sản và hiệu quả kinh doanh đã được kiểm chứng. Nếu các kế hoạch được triển khai, thị trường có thể đón thêm một nguồn cung cổ phiếu chất lượng, tạo thêm lựa chọn cho dòng tiền trong nước và nhà đầu tư nước ngoài trong bối cảnh thị trường được kỳ vọng nâng hạng.
Cơ hội không chỉ nằm ở quy mô, mà ở cấu trúc thị trường mới được định hình. Khi giới hạn sở hữu theo từng ngành được xác định rõ, nhà đầu tư có cơ sở tốt hơn để nhận diện doanh nghiệp có khả năng tăng vốn nhà nước và những doanh nghiệp có dư địa giảm sở hữu. Nói cách khác, mỗi quyết định thoái vốn nhà nước sẽ là tín hiệu về mức độ “tự chủ” của doanh nghiệp trong tương lai, từ đó ảnh hưởng đến định giá cổ phiếu. Trong bối cảnh chứng khoán vẫn được kỳ vọng là kênh hút vốn lớn cho nền kinh tế, việc bổ sung các cổ phiếu lớn từ danh mục SCIC có thể giúp thị trường bớt phụ thuộc vào ngân hàng trong huy động vốn trung – dài hạn.
Từ VNSteel, Nhựa Tiền Phong đến các doanh nghiệp tỷ USD
Nhìn vào danh mục cụ thể, có thể thấy rõ quy mô và sức nặng của làn sóng này đối với cổ phiếu doanh nghiệp nhà nước. VNSteel là ví dụ điển hình: SCIC đang nắm tới 93,93% vốn, tương đương 636,84 triệu cổ phần. Với khoảng 11,6% thị phần thép xây dựng, doanh nghiệp này được kỳ vọng hưởng lợi từ đầu tư công, trong khi doanh thu 6 tháng đầu năm đạt 24.748,7 tỷ đồng và lợi nhuận trước thuế gần 718 tỷ đồng, tăng lần lượt 13,2% và 72,4% so với cùng kỳ. Một doanh nghiệp đầu ngành như vậy nếu giảm tỷ lệ nắm giữ nhà nước sẽ cung cấp lượng cổ phiếu lớn, thanh khoản cao và câu chuyện tăng trưởng rõ ràng cho nhà đầu tư tổ chức.
Ở nhóm doanh nghiệp khác, Seaprodex và Nhựa Tiền Phong tiếp tục là những cái tên đáng chú ý. SCIC hiện nắm khoảng 63,38% tại Seaprodex, doanh nghiệp vừa có mảng xuất khẩu thủy sản, vừa sở hữu quỹ đất giá trị. Tại Nhựa Tiền Phong (NTP), SCIC sở hữu 37,1% vốn và dự kiến thoái toàn bộ; đây là doanh nghiệp nắm khoảng 60% thị phần ống nhựa miền Bắc và 30% thị phần cả nước, với lợi nhuận trước thuế giai đoạn 2022-2025 tăng trên 10%/năm và đạt 879,6 tỷ đồng trong 6 tháng 2026, tăng 38,4% so với cùng kỳ. Bên cạnh đó, Domesco với 4 nhà máy đạt chuẩn GMP-WHO và nhiều nhà máy dược khác cũng nằm trong kế hoạch thoái vốn, với lô cổ phiếu hơn 12,1 triệu đơn vị từng được chào bán với tổng giá trị khởi điểm trên 1.531 tỷ đồng.
Petrolimex, GAS, BSR: Những thương vụ có thể thay đổi cuộc chơi
Ngoài danh mục SCIC, bức tranh thoái vốn nhà nước còn mở rộng sang các doanh nghiệp vốn hóa tỷ USD do những tập đoàn nhà nước lớn nắm giữ. Petrolimex (PLX) hiện có vốn hóa khoảng 1,8 tỷ USD, với tỷ lệ sở hữu nhà nước thông qua PetroVietnam lên tới 75,87% trong khi doanh nghiệp đầu mối xăng dầu này thuộc nhóm cần duy trì tỷ lệ sở hữu trên 50% đến dưới 65% theo khung mới. Nếu áp dụng đúng khung này, dư địa giảm tỷ lệ sở hữu là khá rõ; việc giảm vốn, nếu diễn ra, sẽ làm tăng lượng cổ phiếu tự do chuyển nhượng, cải thiện thanh khoản và tăng sức hút với nhà đầu tư chiến lược. Đây chính là kiểu câu chuyện mà nhà đầu tư dài hạn tìm kiếm: doanh nghiệp đầu ngành, room nhà nước co lại, không gian sở hữu tư nhân mở rộng.
Ở nhóm doanh nghiệp quy mô lớn khác, PVN dự kiến bán từ 2-5% vốn tại GAS và BSR, hai doanh nghiệp có vốn hóa lần lượt khoảng 7,6 tỷ USD và 5,1 tỷ USD. Các thương vụ này, nếu được định giá hợp lý và tổ chức đấu giá công khai như kế hoạch, sẽ là bước kiểm tra quan trọng đối với sức chịu đựng của thị trường chứng khoán Việt Nam trước dòng cung cổ phiếu lớn. Cùng với đó, các tên tuổi như PVI, ngân hàng MSB, Vinatex (VGT) hay các mã HND, QTP, VGC, NTP, PVI, DMC trong danh sách dự kiến thoái toàn bộ có thể từng bước tái định nghĩa lại cấu trúc cổ đông của nhiều ngành. Nếu cách đây một thập kỷ, thoái vốn gắn với câu chuyện bán vốn ngoài ngành, thì nay làn sóng thứ ba tập trung vào tối ưu hóa tỷ lệ sở hữu nhà nước trong những doanh nghiệp trụ cột.
Cơ hội và thách thức: Nhà đầu tư cần chuẩn bị gì?
Điểm tích cực rõ nhất của kế hoạch SCIC tái cơ cấu và làn sóng thoái vốn nhà nước lần này là nguồn cung cổ phiếu doanh nghiệp nhà nước lớn, đa ngành, chất lượng. Hoạt động cổ phần hóa, thoái vốn và IPO đang xuất hiện những tín hiệu sôi động trở lại sau giai đoạn trầm lắng vì Covid-19, thị trường không thuận lợi và vướng mắc định giá, pháp lý, quy trình kéo dài. Khi khung sở hữu được thiết lập, nhà đầu tư có cơ sở tốt hơn để đánh giá đâu là doanh nghiệp Nhà nước còn dư địa giảm tỷ lệ, đâu là doanh nghiệp sẽ được tăng cường vốn. Nhìn từ góc độ thị trường, đây là cơ hội để chứng khoán tiếp tục khẳng định vai trò kênh hút vốn lớn cho nền kinh tế, chia sẻ gánh nặng huy động với hệ thống ngân hàng.
Tuy nhiên, cơ hội luôn đi kèm thách thức. Lượng cổ phiếu lớn từ thoái vốn nhà nước có thể tạo áp lực cung trong ngắn hạn, đặc biệt nếu nhiều thương vụ dồn vào cùng một giai đoạn. Nhà đầu tư cần phân biệt rõ giữa thoái vốn để tối ưu cấu trúc sở hữu, tăng tính thị trường, với những trường hợp doanh nghiệp có vấn đề nội tại. Sự phân loại doanh nghiệp theo nhóm sở hữu nhà nước, cùng danh mục SCIC tiếp tục nắm 21 đơn vị trong các lĩnh vực thế mạnh như sản xuất, hạ tầng, công nghệ và y tế, cho thấy Nhà nước vẫn giữ vai trò chủ đạo ở lĩnh vực then chốt. Kết luận hợp lý cho nhà đầu tư là không nên sợ nguồn cung, mà nên sợ thiếu phân tích: đây là giai đoạn tái cơ cấu sâu, và những ai hiểu đúng câu chuyện thoái vốn nhà nước sẽ là người nắm lợi thế trên thị trường chứng khoán Việt Nam.
