Thoái vốn SCIC là gì và vì sao lần này khác trước?
Thoái vốn SCIC là quá trình Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước bán bớt hoặc bán toàn bộ phần vốn nhà nước tại các doanh nghiệp, nhằm tái cơ cấu vốn nhà nước, tập trung nguồn lực vào lĩnh vực thiết yếu và mở rộng không gian hoạt động cho khu vực tư nhân và nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán. Mở đường cho kế hoạch cơ cấu lại vốn của SCIC là Quyết định 40/2026/QĐ-TTg và Nghị định 57/2026/NĐ-CP vừa được Chính phủ ban hành, tạo hành lang pháp lý rõ ràng cho giai đoạn tái cơ cấu vốn Nhà nước 2026 - 2030. Quyết định 40/2026/QĐ-TTg, có hiệu lực từ ngày 5/8/2026, đang phát đi tín hiệu về một chu kỳ cơ cấu lại vốn Nhà nước mới. Điều đó đồng nghĩa chúng ta đang đứng trước một “làn sóng thoái vốn Nhà nước thứ ba” với quy mô và độ sâu lớn hơn hai giai đoạn trước.
Khác với các đợt bán vốn trước chủ yếu tập trung “rút khỏi chỗ không cần”, lần này mục tiêu quan trọng là thiết lập lại tỷ lệ sở hữu nhà nước theo từng ngành, lĩnh vực. Doanh nghiệp nhà nước được phân nhóm: nhóm giữ 100% vốn (như đường sắt, không lưu, xổ số…), nhóm phải giữ trên 65%, và nhóm chỉ cần giữ từ 50% đến dưới 65% vốn. Khi trần và sàn sở hữu được vạch rõ, nhà đầu tư có cơ sở để dự đoán đâu là mã sẽ được thoái vốn mạnh, đâu là mã nhà nước còn tăng tỷ lệ. Với 66 doanh nghiệp nằm trong danh mục SCIC sẽ bán toàn bộ vốn trong 5 năm tới, lượng cổ phiếu mới lên sàn không chỉ lớn về quy mô mà còn đáng chú ý về chất lượng.
Bản đồ tái cơ cấu vốn nhà nước: 66 doanh nghiệp bán, 21 doanh nghiệp giữ
Trọng tâm tái cơ cấu vốn nhà nước lần này là phân loại rõ đâu là tài sản chiến lược cần giữ, đâu là tài sản nên đưa ra thị trường. Trong 66 doanh nghiệp thuộc danh mục SCIC sẽ bán toàn bộ vốn trong giai đoạn 5 năm tới, có không ít cái tên sở hữu quỹ đất lớn, thương hiệu lâu năm và vị thế dẫn đầu ngành. Theo kế hoạch, SCIC sẽ tiếp tục đầu tư, nắm giữ vốn tại 21 đơn vị trong các lĩnh vực thế mạnh như sản xuất, hạ tầng, công nghệ và y tế. Điều đó thể hiện rõ quan điểm: nhà nước không rút “trắng tay”, mà chọn đứng lại ở những lĩnh vực mang tính nền tảng, còn lại nhường sân cho thị trường và nhà đầu tư tư nhân.
Lịch sử hai làn sóng thoái vốn trước cho thấy quy mô không hề nhỏ. Giai đoạn 2016–2020, hoạt động thoái vốn thu về gần 177.400 tỷ đồng, gấp 6,5 lần giá trị sổ sách theo tổng hợp của Bộ Tài chính. Tuy nhiên, giai đoạn 2021–2025 lại trầm lắng do Covid-19, thị trường chứng khoán kém thuận lợi và vướng mắc định giá, pháp lý, phê duyệt kéo dài. Lần này, áp lực nhu cầu vốn cho tăng trưởng cao của nền kinh tế và yêu cầu nâng tầm thị trường vốn buộc tiến trình tái cơ cấu vốn nhà nước phải quyết liệt hơn. Nhà đầu tư không nên nhìn đây như một đợt bán tháo, mà là một cuộc tái sắp xếp tài sản quy mô lớn, trong đó ai hiểu sớm khung chính sách sẽ có lợi thế chọn hàng.
Những doanh nghiệp tỷ USD trong tầm ngắm: từ thép, nhựa đến điện than
Điểm đáng chú ý nhất của làn sóng thoái vốn SCIC lần này là sự xuất hiện của nhiều doanh nghiệp vốn hóa tỷ USD trong danh mục. Ở mảng sản xuất, VNSteel là ví dụ điển hình: SCIC đang là cổ đông chi phối với tỷ lệ sở hữu lên đến 93,93% (tương đương 636,84 triệu cổ phần). Với khoảng 11,6% thị phần thép xây dựng, VNSteel đứng ở vị trí đủ lớn để hưởng lợi trực tiếp từ đầu tư công. Đáng nói, doanh nghiệp này không phải “cục nợ” bị ép bán; doanh thu 6 tháng đầu năm đạt 24.748,7 tỷ đồng và lợi nhuận trước thuế gần 718 tỷ đồng, lần lượt tăng 13,2% và 72,4% so với cùng kỳ năm trước, tiếp nối mức tăng 69,6% lợi nhuận năm 2025 so với 2024. Đây là minh chứng rõ ràng rằng nhà nước chọn thoái vốn ở thời điểm doanh nghiệp đã phục hồi lợi nhuận, nhằm tối ưu hóa giá trị thu về.
Nhựa Tiền Phong (NTP) là một trường hợp khác: SCIC hiện nắm 37,1% vốn và dự kiến thoái toàn bộ. Doanh nghiệp chiếm khoảng 60% thị phần miền Bắc và 30% thị phần cả nước trong ngành ống nhựa, với lợi nhuận trước thuế giai đoạn 2022–2025 tăng trên 10%/năm; riêng 6 tháng 2026, lãi trước thuế đạt 879,6 tỷ đồng, tăng 38,4% so với cùng kỳ năm trước. Trong nhóm năng lượng, danh mục dự kiến thoái toàn bộ còn có các doanh nghiệp nhiệt điện như HND và QTP – những mã vừa mang tính phòng thủ, vừa hưởng lợi khi nhu cầu điện tăng. Bên cạnh đó, các tên tuổi quy mô tỷ USD như GAS và BSR cũng được phía chủ sở hữu nhà nước lên kế hoạch bán 2–5% vốn. Đây không chỉ là “hàng khủng” về tài sản mà còn là những trụ cột trong chuỗi năng lượng quốc gia, nên việc chào bán ra thị trường sẽ thu hút mạnh dòng tiền tổ chức.
Lượng cung cổ phiếu khổng lồ và cơ hội đầu tư chứng khoán cho nhà đầu tư
Nếu các kế hoạch được triển khai đúng tiến độ, đây có thể trở thành “làn sóng thoái vốn Nhà nước thứ ba”, đồng thời bổ sung một lượng hàng hóa đáng kể cho thị trường chứng khoán. Nói cách khác, nhà đầu tư sắp chứng kiến một đợt tăng mạnh free-float ở loạt mã lớn, từ thép, nhựa, bảo hiểm, nhiệt điện đến dầu khí. Việc đưa thêm cổ phần của những doanh nghiệp quy mô lớn ra thị trường không chỉ tạo thêm cơ hội đầu tư mà còn giúp thị trường vốn chia sẻ gánh nặng huy động vốn với hệ thống ngân hàng, đồng thời mở rộng không gian cho dòng tiền trong nước và quốc tế. Ở góc độ định giá, lượng cung lớn thường kéo theo giai đoạn “giá phát hiện” – nơi thị trường thương lượng lại mức giá hợp lý cho các doanh nghiệp nhà nước sau khi vai trò chi phối của nhà nước giảm dần.
Tuy nhiên, cơ hội đầu tư chứng khoán chỉ mở ra cho những ai đọc kỹ cấu trúc giao dịch. Một phần vốn nhà nước sẽ bán qua đấu giá công khai, phần khác có thể dành cho nhà đầu tư chiến lược, dẫn đến sự khác biệt lớn trong mức giá và quyền kiểm soát. Các doanh nghiệp như PVI, Vinatex, MSB, NTP, HND, QTP, VGC, PVI và DMC nằm trong nhóm dự kiến thoái toàn bộ, tức khả năng xuất hiện cổ đông lớn mới rất cao. Với nhà đầu tư cá nhân, rủi ro pha loãng hoặc sóng đầu cơ ngắn hạn là điều khó tránh. Điểm mấu chốt là phải phân biệt được đâu là tăng giá do kỳ vọng cải thiện quản trị doanh nghiệp sau khi có cổ đông mới, đâu là sóng “ăn theo” thông tin thoái vốn.
Khi nào nên tham gia làn sóng thoái vốn và nên chọn mã nào?
Hoạt động cổ phần hóa, thoái vốn doanh nghiệp nhà nước và IPO đang xuất hiện tín hiệu sôi động trở lại sau giai đoạn trầm lắng. Nhưng không phải mọi thương vụ đều đáng mua. Câu hỏi quan trọng nhất với nhà đầu tư là: liệu hoạt động của doanh nghiệp có đang cải thiện trước khi bán vốn? Những số liệu như tăng trưởng lợi nhuận hai–ba năm liền, biên lợi nhuận cải thiện, cơ cấu nợ lành mạnh là điều cần kiểm tra. VNSteel và Nhựa Tiền Phong đang cho thấy một mô hình đáng chú ý: lợi nhuận phục hồi mạnh mẽ rồi mới đưa vào danh sách thoái vốn. Điều này hàm ý nhà nước muốn bán “cao”, nhưng đồng thời cũng đồng nghĩa nhà đầu tư mua lại một doanh nghiệp đang trên đà hồi phục, không phải một tài sản suy kiệt.
Về thời điểm, nhiều thương vụ lớn như bán 2–5% vốn tại GAS và BSR đang trong giai đoạn thuê tư vấn định giá và dự kiến hoàn tất chuẩn bị vào cuối năm. Trong khi đó, với SCIC, danh mục 66 doanh nghiệp bán toàn bộ vốn và 21 doanh nghiệp giữ lại đã được phác thảo, tạo nền cho một lộ trình kéo dài cả giai đoạn 2026–2030. Cách tiếp cận hợp lý là chia làm ba tệp: doanh nghiệp tỷ USD đầu ngành (năng lượng, hạ tầng) phù hợp với nhà đầu tư dài hạn; doanh nghiệp sản xuất, tiêu dùng có quỹ đất, thương hiệu mạnh phù hợp với nhà đầu tư trung hạn; còn các mã nhỏ, tính thanh khoản thấp nên dành cho nhà đầu tư hiểu sâu doanh nghiệp. Làn sóng thoái vốn SCIC không phải là cơn sốt phải “đu” ngay lập tức, mà là một chu kỳ nhiều năm. Ai kiên nhẫn, có kỷ luật và tập trung vào chất lượng doanh nghiệp sẽ là người thắng cuộc.
