Bắt nạt không chỉ là đánh nhau
Bắt nạt học đường là hành vi cố ý gây tổn hại, lặp lại theo thời gian và thường diễn ra khi bên bắt nạt có ưu thế hơn nạn nhân; hành vi ấy có thể bằng lời nói, quan hệ xã hội, thể chất hoặc trên mạng. Vì vậy, người lớn không nên chỉ tìm vết bầm mới xem một đứa trẻ có đang gặp nguy hiểm hay không. Chế giễu ngoại hình, đặt biệt danh xúc phạm, tẩy chay, cô lập, tung tin đồn và bôi nhọ trên mạng đều có thể để lại tổn thương. Một nghiên cứu với hơn 7.350 học sinh tại 194 trường trung học cơ sở ghi nhận 19,9% cho biết bị bắt nạt vài lần mỗi tháng. Con số ấy đủ để bác bỏ suy nghĩ rằng đây chỉ là chuyện hiếm gặp hoặc vài câu đùa vô hại.
Bắt nạt trên mạng còn có thể theo trẻ ra khỏi cổng trường: tin sai sự thật, hình ảnh xúc phạm hoặc lời công kích có thể lan nhanh và tiếp tục ảnh hưởng sau giờ học. Những em khác biệt về ngoại hình, gặp khó khăn trong học tập, có hoàn cảnh kinh tế bất lợi, từng trải qua bạo lực gia đình hoặc thuộc nhóm dễ bị kỳ thị có thể đối diện nguy cơ cao hơn. Điều đó không có nghĩa lỗi thuộc về trẻ; trách nhiệm của người lớn là nhận diện và ngăn hành vi, thay vì yêu cầu nạn nhân tự thay đổi để được chấp nhận.

Những thay đổi nhỏ có thể là lời cầu cứu
Nỗi sợ đến trường, mất ngủ, thu mình hay đột nhiên không còn hứng thú với sở thích cũ là những dấu hiệu bắt nạt học đường không nên bị gạt đi. Trẻ có thể thường xuyên xin nghỉ, kêu đau đầu hoặc đau bụng vào buổi sáng rồi đỡ hơn khi được ở nhà; cũng có thể ít giao tiếp, dễ cáu gắt, hay khóc, mất tự tin hoặc tự trách mình. Ăn uống thất thường, học sa sút, khó tập trung, hoảng sợ khi có tin nhắn hoặc né tránh điện thoại cũng đáng để người lớn hỏi han. Không dấu hiệu riêng lẻ nào tự nó chứng minh trẻ bị bắt nạt, nhưng thay đổi kéo dài hoặc xuất hiện cùng lúc cần được tìm hiểu nghiêm túc.
Đừng chờ trẻ tự kể mới hành động. Một em có thể im lặng vì sợ bị trả thù, lo người lớn không tin hoặc không biết tìm sự giúp đỡ ở đâu; im lặng không đồng nghĩa mọi chuyện ổn. Hãy quan sát diễn biến, hỏi chuyện riêng bằng thái độ bình tĩnh và tránh tra khảo hay ép trẻ kể ngay. Cũng cần lưu ý các thay đổi bất thường có thể xuất hiện dưới dạng tức giận hoặc chống đối, chứ không chỉ là buồn bã. Phát hiện sớm giúp gia đình và nhà trường tìm hiểu điều đang xảy ra trước khi áp lực kéo dài.

Tổn thương tâm lý có thể leo thang
Bắt nạt kéo dài có thể khiến trẻ sống trong căng thẳng, lo âu, mất ngủ, giảm tập trung, mất tự tin và sa sút học tập; hệ quả không nhất thiết chấm dứt khi hành vi bắt nạt tạm ngừng. Các nghiên cứu quốc tế ghi nhận trẻ bị bắt nạt có nguy cơ trầm cảm cao gấp 2,21 lần, lo âu cao gấp 1,77 lần và có ý tưởng tự sát cao gấp 1,77 lần so với trẻ không bị bắt nạt. Hậu quả cũng có thể kéo dài đến tuổi trưởng thành, ảnh hưởng đến các mối quan hệ, học tập, việc làm và chất lượng cuộc sống.
Một ca bệnh được thông tin tại tọa đàm ngày 9-11 cho thấy mức độ nguy hiểm của việc chậm can thiệp: nữ sinh 15 tuổi bị trêu chọc, tung tin đồn và cô lập kéo dài, sau đó được đánh giá mắc trầm cảm nặng kèm ý tưởng tự sát. Những tổn thương không được nhận diện, hỗ trợ kịp thời có thể dẫn đến tự gây thương tích và ý nghĩ tự sát. Đây không phải lý do để hoảng sợ trước mọi thay đổi của trẻ, mà là lời nhắc rằng dấu hiệu khủng hoảng cần được đánh giá chuyên môn, không thể giải quyết bằng lời khuyên “cố chịu đựng”.

Gia đình và nhà trường phải cùng can thiệp
Khi trẻ chia sẻ, cha mẹ nên lắng nghe, tin lời con và tôn trọng cảm xúc; trách móc, xem nhẹ hoặc bảo trẻ im lặng chịu đựng chỉ khiến trẻ khó tìm đến người lớn lần sau. Hãy hỏi điều gì đã xảy ra, việc đó lặp lại ra sao và trẻ hiện có cảm thấy an toàn không; ghi nhận thông tin rồi trao đổi riêng với giáo viên chủ nhiệm. Giáo viên cần theo dõi xung đột, tình trạng cô lập, đe dọa hay sa sút bất thường, thay vì phê bình học sinh trước lớp hoặc chờ sự việc nghiêm trọng mới báo gia đình.
Nhà trường cần có quy trình rõ người tiếp nhận thông tin, đánh giá nguy cơ, thông báo gia đình, kết nối chuyên gia và theo dõi sau can thiệp. Chuyên gia tâm lý học đường nên tham gia từ sớm để đánh giá cảm xúc, hỗ trợ kỹ năng ứng phó và tư vấn cho người chăm sóc, không chỉ xuất hiện sau khi khủng hoảng xảy ra. Hỗ trợ trẻ bị bắt nạt có thể gồm trị liệu tâm lý, rèn kỹ năng xã hội, xây dựng lộ trình trở lại trường và điều trị y tế nếu cần. Nếu trẻ có dấu hiệu tự hại hoặc ý tưởng tự sát, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá khẩn cấp, không để trẻ một mình khi có nguy cơ trước mắt và hạn chế trẻ tiếp cận vật dụng nguy hiểm.
Phòng ngừa bắt nạt phải là việc thường xuyên: dạy học sinh tôn trọng sự khác biệt, ứng xử an toàn, sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm và lên tiếng khi chứng kiến bắt nạt. Gia đình, giáo viên và chuyên gia cần phối hợp hỗ trợ cả nạn nhân lẫn học sinh có hành vi gây hấn, thay vì chỉ phạt rồi bỏ qua nguyên nhân và nguy cơ tái diễn.







