Sự ra đi của “con mắt Hà Nội” và thông điệp để lại
Nhiếp ảnh gia Quang Phùng là một nhân chứng bằng hình ảnh hiếm có, người đã dành hơn nửa thế kỷ cầm máy để ghi lại mọi chuyển động của Hà Nội, từ ngày tiếp quản thủ đô cho tới thời bình và đô thị hóa, tạo nên một di sản thị giác độc đáo gắn với lịch sử nhiếp ảnh Việt Nam. Ông qua đời lúc 10h45 ngày 20-8 vì tuổi cao sức yếu, hưởng thọ 95 tuổi. Sự kiện này không chỉ là tin buồn với giới nhiếp ảnh, mà là dấu mốc khép lại một lối sống lặng lẽ, bền bỉ “đi bộ cùng Hà Nội” mà ít ai đủ kiên nhẫn duy trì. Việc tưởng nhớ ông cần vượt lên khuôn khổ một cáo phó, để nhìn thẳng vào giá trị mà di sản Hà Nội trong ảnh của ông đang nắm giữ cho ký ức đô thị hôm nay và mai sau.
Từ chàng trai 22 tuổi ngày 10-10-1954 đến người ghi chép lịch sử
Điểm bắt đầu hành trình Quang Phùng nhiếp ảnh gắn với một ngày không thể thiếu trong lịch sử nhiếp ảnh Việt Nam: 10-10-1954. Khi ấy, ông là chàng trai 22 tuổi, thạo tiếng Anh, tiếng Pháp và nhiếp ảnh, được phân công vào Ban liên hiệp đình chiến. Trong hai ngày trước mốc lịch sử, ông đi khắp thành phố chụp quân Pháp rút khỏi Hà Nội; đến sáng tiếp quản thủ đô, ông lang thang ghi lại một Hà Nội yên bình, hạnh phúc trong khoảnh khắc đổi chủ. Những bức ảnh bộ đội chiến thắng tiến vào thành phố và đời sống người dân sau giải phóng đã trở thành tư liệu quý, đặt tên ông vào danh sách ít ỏi những người trực tiếp ghi hình giây phút này. Sau đó, ông tiếp tục dùng máy ảnh của mình để ghi lại chiến dịch Điện Biên Phủ trên không tháng 12-1972 và những sự kiện như chuyến thăm Hà Nội của Jane Fonda tháng 7-1972.
Nhật ký thị giác về Hà Nội: từ phố cổ đến thân cây “tội nghiệp”
Điều làm di sản Hà Nội trong ảnh của Quang Phùng khác biệt là ông không đuổi theo vẻ đẹp bưu thiếp. Sau khi nghỉ hưu năm 1993, ông xách máy len lỏi mọi ngõ ngách, coi mỗi ngày là một trang nhật ký đô thị mới. Ông kiên trì tự học, đặt mua sách nhiếp ảnh từ Nhật, Mỹ, Anh… để mài sắc con mắt ghi chép hiện thực. Hồ Gươm và khu phố cũ là “sân nhà” của ông, nơi ông chụp từ kiến trúc, hồ nước, người bán hàng rong đến những phận người bên lề. Ông tạo cả bộ ảnh về tệ nạn ma túy hoành hành Hà Nội thập niên 1990–2000, về bãi giữa sông Hồng – nơi những người vô gia cư mưu sinh. Đáng nói hơn, ông không bỏ qua cả “số phận” của những thân cây bị chằng đèn, quấn dây thép, đóng cọc sắt; phải quan sát kỹ tới mức nào mới nhìn thấy nỗi đau của cây mà giơ máy lên như một cách bênh vực.
Người bảo tồn ký ức đô thị bằng ảnh và tình yêu Hà Nội
Qua hàng chục nghìn bức ảnh, Quang Phùng đã lưu giữ vô số khoảnh khắc trong lịch sử thủ đô, từ chiến tranh, hòa bình tới những bước chuyển đô thị. Ông không chỉ ghi lại sự kiện lớn mà còn kiên trì tìm vẻ đẹp trong cái bình thường: góc hồ Gươm, hàng cây, người lao động, những đứa trẻ chơi bên mặt nước. Năm 2011, ông ra mắt sách ảnh “Dạo quanh Hồ Gươm” với gần 100 tác phẩm lựa chọn từ kho ảnh đồ sộ về khu vực này. Di sản ấy được ghi nhận xứng đáng khi ông nhận Giải thưởng Lớn Bùi Xuân Phái – Vì tình yêu Hà Nội năm 2013, như một cách khẳng định ông là biểu tượng của tình yêu Hà Nội thông qua ống kính. Theo một tổng kết, ông còn được trao nhiều huy chương, huy hiệu trong các lĩnh vực an ninh, ngoại giao, văn học nghệ thuật và nhiếp ảnh, trong đó có huy chương cho sự phát triển của nhiếp ảnh Việt Nam.
Một phong thái Hà Nội cần được tiếp nối
Những năm cuối đời, ngoài 90 tuổi, Quang Phùng ngày nào cũng đội mũ phớt, chống gậy, cầm chiếc máy nhỏ dạo từ hồ Thiền Quang tới hồ Gươm. Thỉnh thoảng người ta thấy trên gậy ông treo mớ rau hay tờ báo mới, bước đi chậm để kịp nhìn một mầm cây mọc lên từ vết thương trên thân gỗ già và ghi lại như lời tri ân sức sống tự nhiên. Giữa một Hà Nội càng lúc càng vội, ông chọn cách sống chậm, trò chuyện với bất kỳ ai chịu dừng lại, và quan trọng hơn, trò chuyện với chính thành phố. Người ta yêu ông không chỉ vì ảnh, mà vì đó là một cách sống, một tâm hồn Hà Nội. Lễ viếng ông diễn ra sáng 23-8 tại nhà tang lễ Bệnh viện Hữu Nghị, nhưng điều quan trọng hơn mọi vòng hoa là việc thế hệ trẻ có dám tiếp tục “đi bộ cùng Hà Nội” như ông từng làm, coi máy ảnh là công cụ giữ ký ức đô thị, chứ không chỉ là phương tiện săn hình đẹp.
