Bạo lực mạng xã hội: từ chuyện riêng của trẻ thành nhiệm vụ của nhà trường
Bạo lực mạng xã hội đối với học sinh là những hành vi tấn công, xúc phạm, bôi nhọ, đe dọa, làm nhục hoặc cô lập người khác bằng lời nói, hình ảnh, video, tin nhắn, bình luận trên các nền tảng trực tuyến, gây tổn thương tâm lý và có thể kéo theo hệ lụy pháp lý nghiêm trọng.
Điểm đáng mừng là các trường không còn xem đây là câu chuyện “riêng” giữa học sinh với nhau mà đã biến nó thành nhiệm vụ giáo dục trọng tâm. Tại một trường THPT ở Mỹ Tho, một buổi sinh hoạt chuyên đề về nhận diện và ứng xử trước bạo lực mạng xã hội do một trường đại học tổ chức đã thu hút đông đảo học sinh khối 12 tham dự, diễn ra ngay tại nhà thi đấu đa năng của trường. Điều này cho thấy an toàn trực tuyến học sinh đang được đưa vào không gian chính thức của nhà trường, chứ không chỉ dừng ở những buổi nhắc nhở rời rạc trên lớp.
Khi bạo lực mạng xã hội gia tăng song song với việc học sinh, thanh thiếu niên sử dụng mạng xã hội ngày càng phổ biến và tiềm ẩn nguy cơ vi phạm pháp luật, việc nhà trường chủ động mở chuyên đề, mời chuyên gia luật tham gia không phải là hoạt động phong trào, mà là bước chuyển bắt buộc nếu muốn bảo vệ trẻ em số một cách nghiêm túc.
Từ kiến thức pháp luật đến kỹ năng ứng xử trên không gian mạng
Những chương trình hiệu quả nhất không dừng lại ở khẩu hiệu mà cung cấp cho học sinh “bộ dụng cụ” rất cụ thể: hiểu luật, nhận diện rủi ro, chọn cách phản ứng phù hợp. Trong buổi sinh hoạt do trường đại học phối hợp với một trường THPT tổ chức, chủ đề được gắn trực tiếp với đời sống người trẻ, tạo không gian để các em nhìn lại các vấn đề liên quan đến cách ứng xử trong môi trường số và trách nhiệm cá nhân khi tham gia nền tảng trực tuyến. Khi học sinh hiểu rằng mỗi bình luận, mỗi lượt chia sẻ đều để lại dấu vết và có thể kéo theo trách nhiệm pháp lý, hành vi sẽ thay đổi thực chất hơn mọi khẩu hiệu.
Tại một địa phương khác, công an xã tăng cường tuyên truyền các hành vi vi phạm thường gặp như đăng tải, chia sẻ thông tin sai sự thật, xúc phạm danh dự nhân phẩm, phát tán nội dung bạo lực, kích động đánh nhau, tham gia hội nhóm tiêu cực. Thông điệp quan trọng ở đây là: dùng tài khoản cá nhân không đồng nghĩa với việc được miễn trách nhiệm cho nội dung mình đăng tải, chia sẻ hoặc bình luận. Đây là kiểu thông tin mà thanh thiếu niên rất ít khi được nghe một cách rõ ràng nhưng lại có sức răn đe và định hướng hành vi mạnh mẽ.
Khi an toàn trực tuyến học sinh được xây dựng trên nền tảng hiểu biết pháp luật, các em không chỉ biết “tránh rắc rối” mà còn có khả năng bảo vệ bản thân và bạn bè trước bạo lực mạng xã hội, thay vì vô tình tiếp tay bằng một nút like hay share thiếu suy nghĩ.
Ký cam kết và xây dựng văn hóa không dung túng bạo lực
Một hoạt động tưởng chừng hình thức – ký cam kết – lại đang cho thấy tác dụng khá rõ khi được thiết kế đúng. Tại một trường phổ thông, 1.000 học sinh khối THCS và THPT đã cùng đại diện phụ huynh ký cam kết nói không với tệ nạn xã hội, chấp hành pháp luật và xây dựng môi trường học đường an toàn, lành mạnh. Khi học sinh đặt bút ký trước mặt bạn bè, thầy cô, phụ huynh và lực lượng công an, cam kết đó mang tính ràng buộc xã hội, nhắc nhở các em mỗi khi định sa vào hành vi lệch chuẩn trên mạng.
Quan trọng hơn, các đơn vị đã ký cam kết phối hợp triển khai tuyên truyền, giáo dục và phòng ngừa tệ nạn xã hội trong thanh thiếu niên, hướng tới sự phối hợp thường xuyên giữa công an, tổ chức Đoàn, nhà trường và gia đình trong quản lý, giáo dục học sinh. Một câu nói đáng ghi nhớ là: “Mỗi học sinh chủ động nói không với tệ nạn xã hội”, vì nó chuyển vai trò của học sinh từ đối tượng cần bảo vệ thành chủ thể tích cực xây dựng môi trường học tập an toàn, lành mạnh.
Nếu các bản cam kết đi kèm quy trình nhắc nhở, hỗ trợ tâm lý, và xử lý vi phạm minh bạch, chúng sẽ góp phần hình thành văn hóa không dung túng bạo lực mạng xã hội, thay vì chỉ là một nghi thức đầu năm.
Phòng An ninh mạng bước vào sân trường: bảo vệ trẻ em số bằng trải nghiệm gần gũi
Một điểm sáng khác là sự tham gia trực tiếp của lực lượng chuyên trách về phòng chống tội phạm mạng vào hoạt động giáo dục. Tại một ngôi trường đặc biệt nuôi dưỡng hàng trăm em nhỏ mất cha hoặc mẹ trong đại dịch, Đoàn Thanh niên và Hội Phụ nữ của Phòng An ninh mạng và phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao đã tổ chức chương trình giao lưu, trải nghiệm cùng học sinh. Thay vì chỉ lên bục giảng, các cán bộ chiến sĩ cùng học sinh làm bánh, tham gia văn nghệ, rồi mới bước vào phần tuyên truyền về bảo vệ trẻ em trên không gian mạng.
Nội dung được chuyển tải bằng hình thức trực quan, dễ hiểu: nhận diện lừa đảo, dụ dỗ, nội dung độc hại, xâm phạm thông tin cá nhân và các hành vi lợi dụng không gian mạng để xâm hại trẻ em. Các em được hướng dẫn các nguyên tắc sử dụng Internet an toàn như không chia sẻ thông tin cá nhân cho người lạ, không tùy tiện kết bạn, không truy cập đường link đáng ngờ, biết cách lưu giữ bằng chứng và báo cho cha mẹ, thầy cô khi gặp tình huống bất thường. Đó chính là những kỹ năng cốt lõi của bảo vệ trẻ em số, được dạy trong một không khí ấm áp, không gây sợ hãi mà vẫn đủ cảnh giác.
Khi Phòng An ninh mạng hiện diện trong sân trường như một người đồng hành chứ không chỉ là lực lượng xử lý vi phạm, thông điệp phòng chống tội phạm mạng trở nên gần gũi hơn, giúp học sinh xem việc nhờ đến công an khi gặp nguy hiểm trên mạng là lựa chọn tự nhiên, thay vì e ngại.
Từ chiến dịch rời rạc đến chiến lược an toàn trực tuyến bền vững
Điểm chung của các mô hình trên là sự phối hợp ba bên: nhà trường – gia đình – lực lượng công an. Công an xã Đức Nhàn không chỉ tuyên truyền một lần rồi thôi, mà còn đề nghị phụ huynh quan tâm, đồng hành và hướng dẫn con em sử dụng mạng xã hội phù hợp lứa tuổi; chủ động trao đổi với các em về nguy cơ, thủ đoạn lôi kéo trên không gian mạng và phối hợp với nhà trường, lực lượng chức năng khi phát hiện dấu hiệu bất thường. Đây là nền tảng để xây dựng mạng lưới bảo vệ học sinh cả trong và ngoài trường.
Về phía cơ sở giáo dục, yêu cầu đặt ra là tiếp tục tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật, giáo dục kỹ năng số và kỹ năng nhận diện thông tin xấu, độc cho học sinh; xây dựng môi trường học đường an toàn, lành mạnh, chủ động phòng ngừa vụ việc phát sinh từ mạng xã hội. Về phía lực lượng an ninh, cam kết “tiếp tục phối hợp với gia đình, nhà trường và các lực lượng liên quan trong công tác tuyên truyền, phòng ngừa, kịp thời phát hiện và xử lý hành vi vi phạm, góp phần xây dựng môi trường mạng an toàn, văn minh và có trách nhiệm cho thế hệ trẻ” cho thấy đây không phải là chiến dịch ngắn hạn.
Nếu các trường coi an toàn trực tuyến học sinh là một trục chính trong chiến lược giáo dục – chứ không phải hoạt động phong trào – và duy trì hợp tác chặt chẽ với lực lượng chuyên trách về phòng chống tội phạm mạng, chúng ta có cơ sở để tin rằng bạo lực mạng xã hội sẽ dần bị đẩy lùi khỏi môi trường học đường, nhường chỗ cho một văn hóa số an toàn và tôn trọng.
