Một lớp học không có bảng đen
Tiết học biên cương là hoạt động giáo dục đưa học sinh đến thực địa để tìm hiểu đường biên, cột mốc và nhiệm vụ bảo vệ biên giới, qua đó biến kiến thức trong sách thành trải nghiệm gắn với quê hương. Đây là cách dạy lịch sử và địa lý đáng làm thường xuyên, bởi chủ quyền sẽ bớt trừu tượng khi học sinh được nhìn tận mắt nơi biên giới được xác định.
Những ngày đầu tháng 10, 40 học sinh Trường phổ thông nội trú tiểu học và trung học cơ sở A Mú Sung dự một buổi học tại Cột cờ Lũng Pô, công trình cao 31,43 m, gần cột mốc quốc giới số 92, nơi sông Hồng chảy vào đất Việt. Trung tá Bùi Trung Thành, Chính trị viên Đồn Biên phòng A Mú Sung, giới thiệu về đường biên, mốc giới và công việc của người lính biên phòng.
Các em không chỉ nghe giảng mà còn quan sát đội hình mẫu thực hành tuần tra, kiểm tra mốc và được hướng dẫn động tác chào cột mốc. Những hình ảnh cụ thể ấy giúp học sinh vùng biên hiểu công việc phía sau việc gìn giữ đường biên, đồng thời nhìn cột mốc biên giới như một dấu hiệu chủ quyền có ý nghĩa thiết thực, không còn là khái niệm xa trên trang sách.
Khi kiến thức lãnh thổ trở nên hữu hình
Ở Thanh Hóa, một tiết học lịch sử - địa lý tương tự diễn ra bên cột mốc quốc giới 281 tại xã Mường Chanh. Học sinh Trường Tiểu học và THCS Mường Lát nghe bộ đội biên phòng giải thích các con số trên mốc, đường biên và ý nghĩa của việc bảo vệ công trình chủ quyền. Bối cảnh núi rừng và dòng sông Mã khiến những nội dung vốn khô khan có điểm tựa cụ thể để các em ghi nhớ.
Giá trị của trải nghiệm không nằm ở việc thay thế bài học trên lớp, mà ở khả năng làm cho bài học ấy có hình ảnh, thao tác và con người thật. Khi được quan sát tuần tra, tìm hiểu công việc của người lính rồi tự tay lau chùi mặt đá cột mốc, học sinh nối khái niệm chủ quyền với hành động chăm sóc, tôn trọng và bảo vệ. Giáo dục chủ quyền nhờ vậy không dừng ở việc nhớ định nghĩa; nó có thể khơi gợi trách nhiệm công dân vừa sức với lứa tuổi.
Tại A Mú Sung, học sinh Lý Thị Ngân Xuyến nói rằng quan sát trực tiếp giúp em hiểu bài sâu hơn so với chỉ học qua sách vở, và em muốn học tập, rèn luyện để sau này góp sức xây dựng quê hương. Phản hồi ấy cho thấy một bài học tốt không chỉ truyền đạt thông tin về lãnh thổ mà còn mở ra câu hỏi: mỗi em có thể làm gì để trở thành người có ích?
Dạy tình yêu quê hương phải đi cùng sự nâng đỡ
Ở Thanh Hóa, giáo dục tình yêu quê hương được đặt cạnh một việc không kém phần thiết yếu: giúp trẻ em có điều kiện tiếp tục đến trường. Năm học 2025-2026, Bộ đội Biên phòng tỉnh hỗ trợ, nhận đỡ đầu 328 học sinh nghèo thông qua các chương trình “Nâng bước em tới trường”, “Con nuôi đồn Biên phòng” và dự án “Cán bộ, chiến sĩ quân đội nâng bước em tới trường”. Đây là sự kết hợp có ý nghĩa: một bên bồi đắp nhận thức và niềm tự hào, bên kia giúp con đường học tập không bị đứt đoạn vì khó khăn.
Tại vùng cao, khoảng cách địa lý và cái nghèo có thể cản trở việc học; sự hỗ trợ kịp thời giúp giảm nguy cơ bỏ học và gánh nặng cho gia đình. Vì vậy, hình ảnh người lính trong lớp học thực địa không chỉ đại diện cho nhiệm vụ giữ biên giới. Khi lực lượng ấy đồng hành với học sinh trong học tập và đời sống, bài học về trách nhiệm cộng đồng được thể hiện bằng việc làm cụ thể.
Mô hình ở Thanh Hóa đã được nhân rộng dọc tuyến biên giới dài hơn 213 km tiếp giáp Lào, duy trì tại các địa bàn như Mường Chanh, Quang Chiểu, Tam Chung, Na Mèo, Sơn Thủy, Yên Khương và Bát Mọt. Quy mô ấy cho thấy tiết học biên cương có thể gắn với đặc điểm từng địa phương, miễn là nội dung phù hợp lứa tuổi và trải nghiệm đi cùng sự chăm lo lâu dài.
Từ một buổi học đến trách nhiệm lâu dài
Mô hình tại A Mú Sung được triển khai từ năm học 2026-2027, theo định hướng gắn việc học với thực tiễn và phát triển phẩm chất, năng lực, kỹ năng của học sinh. Đây là hướng đi phù hợp: bài học về lãnh thổ cần cả kiến thức nền lẫn cơ hội quan sát, đặt câu hỏi và hiểu công việc bảo vệ biên giới trong đời sống.
Thời gian tới, Đồn Biên phòng A Mú Sung dự kiến tiếp tục phối hợp với nhà trường tổ chức tọa đàm, giao lưu văn hóa, văn nghệ, tìm hiểu truyền thống bộ đội biên phòng và đưa học sinh đến thêm những địa điểm đặc biệt ở biên cương. Nếu được duy trì, những hoạt động này có thể giúp trải nghiệm không chỉ là một chuyến đi đáng nhớ mà trở thành phần nối tiếp của chương trình học.
Đưa học sinh đến cột mốc biên giới không thể thay thế sách giáo khoa, nhưng có thể khiến những gì sách viết trở nên rõ ràng và gần gũi. Khi giáo dục chủ quyền đi cùng trải nghiệm thực tế, sự chăm lo để các em tiếp tục đến trường và cơ hội tham gia những việc làm phù hợp, tình yêu quê hương có nền tảng để chuyển thành hiểu biết, tự hào và trách nhiệm.
