Đi bộ như một phần của quá trình sáng tạo âm nhạc
“Bước đi ngoài trời” là thói quen các nhà soạn nhạc cổ điển dùng chuyển động cơ thể và tiếp xúc thiên nhiên như một phần thiết yếu của quá trình sáng tạo âm nhạc, vừa để nuôi dưỡng cảm hứng âm nhạc cổ điển, vừa để tổ chức lại ý tưởng trong đầu thành cấu trúc âm thanh có trật tự và chiều sâu cảm xúc. Thay vì hình ảnh cố định người nghệ sĩ ngồi lì bên cây đàn, nhiều bản nhạc lớn được thai nghén trên những con đường mòn, bờ suối, cánh rừng. Việc đi bộ không thay thế lao động bàn giấy, nhưng tạo ra nhịp điệu thân thể giúp tâm trí bớt căng cứng, mở ra không gian cho ý tưởng mới. Nhìn từ góc độ mỹ học, đây là cách người sáng tác chủ động kết nối yếu tố chủ quan – cảm xúc, ký ức – với thế giới khách quan giàu hình ảnh và âm thanh, để âm nhạc mang giá trị thẩm mỹ rõ rệt.
Tchaikovsky, Mahler, Beethoven: đi bộ như nghi thức lao động
Điểm đáng chú ý là với Beethoven, Tchaikovsky và Mahler, đi bộ không phải hành vi lãng mạn ngẫu hứng mà là nghi thức lao động có kỷ luật. Tchaikovsky giữ thói quen đi bộ hằng ngày, khoảng 45 phút buổi sáng rồi lại ra ngoài sau bữa trưa, bất kể thời tiết, như một phần cố định của lịch làm việc. Ông từng viết rằng cảm hứng không xuất hiện theo ý muốn, nên người sáng tác phải kiên nhẫn làm việc và tin tưởng để cảm hứng trở lại. Mahler thường đi bộ dài trong thiên nhiên, mang theo sổ tay để ghi ngay những nét giai điệu lóe lên trên đường. Beethoven cũng được mô tả bước nhanh qua rừng và đồi sau bữa trưa, mang theo sổ và bút chì để ghi chép ý nhạc khi rời xa bàn làm việc. Những nhà soạn nhạc cổ điển này cho thấy: chuyển động thân thể và nhịp điệu bước chân là phần cấu thành của quá trình sáng tạo âm nhạc, không phải thú tiêu khiển bên lề.
Thiên nhiên, cấu trúc âm nhạc và nội dung cảm xúc
Khi các nhà soạn nhạc cổ điển bước ra ngoài, họ không chỉ “hít thở không khí trong lành” mà còn lắng nghe và ghi nhớ cấu trúc của thế giới tự nhiên để chuyển hóa thành cấu trúc âm nhạc. Trường hợp Vivaldi với bộ concerto Bốn mùa là ví dụ điển hình: nhạc cụ gợi tiếng chim, tiếng mưa và những âm thanh khác của cảnh vật, dẫn người nghe hình dung các sắc thái khác nhau của xuân, hạ, thu, đông. Theo một bài viết được dẫn lại, Vivaldi quan sát môi trường khi đi dạo và đưa cảm nhận ấy vào nhạc. Beethoven làm điều tương tự trong Giao hưởng số 6 “Đồng quê”, nơi năm chương gợi trải nghiệm thôn dã, từ cảnh bên suối đến cuộc vui của dân làng. Những tác phẩm này không phải bản ghi âm hiện thực, mà là cách nội tâm người nghệ sĩ tái cấu trúc cảnh sắc thành đường nét giai điệu, tiết tấu, âm sắc – đúng với quan niệm rằng âm nhạc được tạo nên bởi biến đổi của ba yếu tố ấy để tạo nên giá trị thẩm mỹ.
Từ bước chân đến mỹ học: cảm hứng vật lý và vẻ đẹp âm nhạc
Nhìn từ góc độ mỹ học, mối liên hệ giữa đi bộ ngoài trời và cảm hứng âm nhạc cổ điển nằm ở sự thống nhất giữa chủ quan và khách quan trong trải nghiệm thẩm mỹ. Khi thân thể chuyển động trong không gian mở, người sáng tác không chỉ thu nhận âm thanh thiên nhiên mà còn cảm nhận nhịp sinh lý của chính mình, rồi phản chiếu nó vào giai điệu và tiết tấu. Một tiểu luận mỹ học nhấn mạnh rằng âm nhạc có thể đem đến vui thích, buồn bã, phấn khích hoặc yên tĩnh thông qua hình thức và sự tương ứng với trạng thái cấu trúc sinh lý con người. Đi bộ, với nhịp bước đều đặn, hơi thở và nhịp tim, tạo ra nền tảng sinh lý thuận lợi để hình nhạc xuất hiện rõ nét hơn. Đồng thời, thiên nhiên cung cấp “đối tượng có giá trị đáng thưởng thức”, giúp cảm giác thẩm mỹ không rơi vào chủ quan thuần túy mà bám vào thế giới giàu hình ảnh và âm thanh.
Bài học thực tế: rèn luyện nghi thức sáng tạo và khả năng thưởng thức
Điều quan trọng là những câu chuyện về Beethoven, Tchaikovsky và Mahler không tạo ra một “công thức sáng tạo” duy nhất; điểm chung nằm ở thái độ lao động và cách họ rời bàn làm việc để nhìn và nghe thế giới bằng sự chú ý mới. Với người sáng tác hôm nay, việc thiết lập nghi thức đi bộ hằng ngày có thể giúp duy trì kỷ luật, đồng thời mở kênh đón nhận ý tưởng. Với người nghe, khả năng thưởng thức âm nhạc có thể được vun bồi bằng hiểu biết, sự cởi mở và tập trung. Một tiểu luận mỹ học khuyên: hãy thưởng thức âm nhạc vì chính âm nhạc, đừng quá bận tâm nó có được xem là “có trình độ” hay không; mục đích là tận hưởng, không phải mưu lợi. Nghe nhiều, tập trung chú ý, đồng cảm với tâm trạng người sáng tác – đó là cách ta xây dựng nền tảng để nhận ra điều kỳ diệu trong âm nhạc, và để mỗi bước chân ngoài trời trở thành dịp chuẩn bị cho một trải nghiệm thẩm mỹ sâu hơn.
