Một khoảng trống có thể trả giá bằng thời gian cảnh báo
Khả năng Ukraine tự chủ trước nguy cơ Mỹ giảm hỗ trợ là năng lực duy trì phòng thủ, cảnh báo dân chúng và hoạt động quân sự khi nguồn vũ khí, công nghệ hoặc tình báo từ Washington bị hạn chế. Đây không phải mục tiêu có thể đạt được trong một sớm một chiều: Kyiv đang tìm cách giảm lệ thuộc, nhưng các năng lực then chốt vẫn khó thay thế.
Bối cảnh khiến bài toán trở nên cấp bách là các đợt tấn công của Nga vẫn tiếp diễn, trong khi chính quyền Tổng thống Donald Trump đã dừng các gói viện trợ mới cho Ukraine từ đầu năm 2025. Ngày 18/10, Tổng thống Volodymyr Zelensky nói việc chia sẻ tình báo Mỹ từng gián đoạn khoảng ba ngày, khiến Ukraine thiếu cảnh báo sớm về các vụ phóng tên lửa đạn đạo. Phía Mỹ bác bỏ việc gián đoạn hoàn toàn và nói hoạt động chia sẻ vẫn được duy trì. Bất đồng trong thông tin công khai không xóa được rủi ro thực tế: chỉ một khoảng trống ngắn cũng có thể làm giảm thời gian để kích hoạt phòng không hoặc sơ tán.
Hệ quả không dừng ở chiến trường
Tình báo Mỹ Ukraine không chỉ cung cấp dữ liệu phục vụ tác chiến; cảnh báo sớm còn ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng bảo vệ người dân. Tên lửa đạn đạo bay nhanh, còn Nga có thể phối hợp chúng với nhiều máy bay không người lái, khiến thời gian phản ứng của lực lượng phòng thủ bị thu hẹp nếu thiếu dữ liệu cảnh báo. Trong một đợt tấn công vào các cơ sở năng lượng, ít nhất 10 cơ sở bị hư hại và hơn nửa triệu hộ gia đình mất điện.
Tổn thất vì vậy lan từ trận địa tới đời sống thường ngày: mất điện, nguy cơ thương vong và thêm người phải rời nhà. Hệ thống Patriot, dịch vụ Internet vệ tinh quân sự Starshield và công nghệ cảnh báo sớm là những năng lực khó thay thế nhanh chóng; châu Âu hiện chưa có hệ thống tương đương ở một số lĩnh vực này. Ngay cả khi các nước châu Âu tăng đóng góp, một phần nguồn vũ khí vẫn liên quan tới công nghệ Mỹ và việc chuyển giao có thể cần sự chấp thuận của Washington. Viện trợ Mỹ Ukraine vì thế không thể được thay bằng tổng viện trợ tài chính đơn thuần.
Tình báo trở thành đòn bẩy trong quan hệ đồng minh
Nguy cơ gián đoạn không xuất hiện trong chân không. Theo các thông tin được công bố, quan chức Mỹ cảnh báo Kiev rằng Washington có thể ngừng chia sẻ tình báo nếu Ukraine tiếp tục tấn công các nhà máy lọc dầu và cơ sở năng lượng của Nga. Chính quyền Trump đồng thời thúc đẩy đàm phán sớm và muốn hạn chế sức ép lên giá năng lượng trong nước Mỹ. Điều đó biến dữ liệu cảnh báo thành một phần của mặc cả chính trị, chứ không chỉ là hỗ trợ quân sự.
Kyiv nhìn thấy sự bất cân xứng: Nga vẫn tấn công hạ tầng năng lượng Ukraine, trong khi Ukraine bị yêu cầu kiềm chế các đòn đánh vào mục tiêu tương tự của Nga. Sự thiếu chắc chắn về dòng thông tin đã làm tổn hại lòng tin trong quan hệ Mỹ Ukraine, dù phía Mỹ khẳng định chia sẻ tình báo vẫn tiếp tục. Nếu đồng minh không biết hỗ trợ có thể bị điều kiện hóa vào lúc nào, họ sẽ phải tính đến phương án dự phòng. Nhưng căng thẳng công khai cũng có thể tạo lợi thế cho Moskva, bởi nó phơi bày rạn nứt giữa Kyiv và Washington.
Tự chủ là giảm rủi ro, không phải thay Mỹ tức thì
Kyiv đang theo đuổi ba hướng để Ukraine tự chủ hơn. Thứ nhất, đa dạng hóa nguồn tình báo thông qua châu Âu và NATO; các đối tác đang tăng chia sẻ dữ liệu giám sát không phận, radar và hình ảnh vệ tinh thương mại, dù chưa có năng lực cảnh báo tên lửa đạn đạo tương đương Mỹ. Thứ hai, phát triển công nghệ tình báo và phân tích trong nước, trong đó có sử dụng trí tuệ nhân tạo để xử lý dữ liệu vệ tinh thương mại, hình ảnh từ máy bay không người lái và tín hiệu vô tuyến.
Thứ ba, Ukraine muốn tự chủ hơn trong sản xuất vũ khí và khí tài tầm xa. Năng lực công nghiệp trong nước có thể giúp giảm lệ thuộc theo thời gian, nhưng sản xuất quy mô lớn vẫn cần tài chính ổn định và chuỗi cung ứng linh kiện mà Ukraine còn phụ thuộc một phần vào phương Tây. Châu Âu cũng đang xây dựng các hệ thống thay thế, trong đó có IRIS² dự kiến vận hành sau năm 2030, nhưng chúng không thể lấp khoảng trống trước mắt. Kyiv có thể mua thêm thời gian bằng cách phân tán rủi ro; họ chưa thể xóa bỏ sự phụ thuộc chỉ bằng một kế hoạch tự lực.
Kết luận: giữ liên minh, đồng thời chuẩn bị cho bất định
Ukraine cần tiếp tục củng cố năng lực trong nước và mở rộng chia sẻ với châu Âu, nhưng điều đó không làm cho tình báo và công nghệ Mỹ trở nên dễ thay thế. Ưu tiên thực tế của Kyiv là bảo đảm có nhiều nguồn dữ liệu hơn, duy trì sản xuất quốc phòng và hạn chế những khoảng trống có thể gây nguy hiểm cho dân thường. Đồng thời, Washington và Kyiv cần tránh biến hỗ trợ an ninh thành công cụ gây sức ép thiếu dự đoán.
Tự chủ không đồng nghĩa với cắt đứt quan hệ đồng minh; đó là cách Ukraine giảm thiểu thiệt hại nếu nguồn hỗ trợ bị gián đoạn. Nhưng trong ngắn hạn, không đối tác hay ngành công nghiệp nào có thể thay Mỹ trên mọi mặt. Vì vậy, mức độ bền vững của phòng thủ Ukraine sẽ phụ thuộc cả vào tốc độ xây dựng phương án dự phòng lẫn việc quan hệ Mỹ Ukraine có giữ được lòng tin chiến lược hay không.
