Cảnh báo cần được xem như tín hiệu hành động
El Niño là hiện tượng khí hậu tự nhiên gắn với sự ấm lên bất thường của mặt nước biển ở vùng trung tâm và phía đông Thái Bình Dương nhiệt đới, có thể làm thay đổi mưa, nhiệt độ và nguồn nước ở nhiều khu vực. Với lưu vực Mekong, rủi ro trước mắt không còn là dự báo xa: dòng chảy đang suy yếu trong lúc mùa khô 2026-2027 đến gần. Ngày 6/11, Cục Khí tượng Thủy văn cảnh báo về tác động của El Niño đối với thời tiết và nguồn nước; tại hội thảo cùng ngày ở TP.HCM, các chuyên gia cũng lưu ý nguy cơ xâm nhập mặn diễn biến phức tạp, ảnh hưởng nước sinh hoạt và sản xuất. El Niño đã xuất hiện từ tháng 6/2026, đạt cường độ rất mạnh từ giữa tháng 9 và có thể kéo dài đến giữa năm 2027. Đây là lý do các địa phương cần chuyển từ theo dõi nguy cơ sang chuẩn bị phương án cụ thể ngay từ bây giờ.
Mức cảnh báo mạnh không đồng nghĩa mọi nơi sẽ thiếu nước như nhau, nhưng rủi ro cộng dồn đã hiện rõ: mưa thấp, dòng chảy giảm, nước dự trữ hạn chế và nhu cầu sử dụng tăng. Vì thế, chuẩn bị sớm có giá trị hơn chờ đến khi hạn mặn xuất hiện.
Dòng chảy Mekong giảm sâu giữa lúc mưa hụt
Số liệu cuối tháng 10 cho thấy sức ép đã lan từ thượng nguồn xuống hạ lưu. Mưa ở hạ lưu vực Mekong trong nửa cuối tháng 10 thấp hơn trung bình nhiều năm khoảng 72%; riêng Trung - Nam Lào và Tây Nguyên thiếu hụt khoảng 85%. Dòng chảy tại trạm Kra-chê, Campuchia, trong nửa cuối tháng 10 thấp hơn mức trung bình nhiều năm 52%, còn dung tích Biển Hồ cũng thấp hơn mức này 15%. Đây là tín hiệu đáng lo vì Biển Hồ thường tích nước mùa lũ rồi bổ sung cho dòng chính trong mùa khô. Theo Ủy ban sông Mekong Việt Nam, dòng chảy qua Kra-chê trong nửa đầu tháng 11 dự kiến đạt khoảng 6,9-9,9 tỷ m³, thấp hơn trung bình nhiều năm từ 40-58%. Khi nguồn nước dự trữ và dòng chảy cùng suy giảm, khả năng chống đỡ của hạ lưu sẽ bị thu hẹp.
Diễn biến ấy không thể quy cho El Niño riêng lẻ. Mùa mưa kết thúc sớm và tác động của biến đổi khí hậu cũng hạn chế việc tích trữ nước ngọt, khiến thiếu hụt dễ kéo dài sang mùa khô. Dự báo dòng chảy Mekong giảm tới 58% vì vậy cần được nhìn như lời nhắc phải điều chỉnh kế hoạch lấy, giữ và phân phối nước, thay vì một con số thủy văn đứng riêng lẻ.
Thiếu nước mùa khô có thể làm hạn mặn thêm phức tạp
Ở Đồng bằng sông Cửu Long, thiếu nước ngọt không chỉ do tổng lượng nước đến mà còn do thời điểm, vị trí và khả năng trữ nước. Mưa mùa mưa năm 2026 tại nhiều lưu vực thiếu hụt khoảng 40%, kéo theo dòng chảy giảm gần 30%; mưa ít và kết thúc sớm làm giảm nguồn bổ cập cho hồ chứa lẫn nước dưới đất. Khi mùa khô bắt đầu với lượng nước dự trữ thấp, xâm nhập mặn có thể đến sớm và diễn biến khó lường hơn, tác động trực tiếp đến sinh hoạt và lịch sản xuất. Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam dự báo ranh mặn 4 g/l trên sông Vàm Cỏ Đông có thể vào sâu 100-110 km, còn trên Vàm Cỏ Tây là 115-130 km. Các mức dự báo này cho thấy rủi ro không chỉ nằm ở ven biển; những khu vực xa cửa sông cũng cần tính đến phương án bảo đảm nước ngọt.
Với hộ dân và nhà sản xuất, hệ quả thiết thực là phải tính lại nhu cầu nước trước khi xuống giống, đồng thời chủ động tích trữ khi điều kiện còn thuận lợi. Các địa phương vùng thượng đồng bằng cần gắn lịch vụ Đông Xuân với khả năng cấp nước và theo dõi sát diễn biến độ mặn; gieo trồng theo thói quen trong một mùa khô bất thường có thể biến thiếu hụt nguồn nước thành thiệt hại sản xuất.
Ứng phó bằng dự báo, điều tiết và tiết kiệm
Ưu tiên trước mắt là lập phương án theo các kịch bản nguồn nước, phối hợp dự báo với vận hành hồ chứa và công trình thủy lợi, rồi phân bổ nước theo nhu cầu thiết yếu. Quan trắc tự động, dữ liệu số và cảnh báo hạn mặn có thể giúp cơ quan quản lý nhận biết sớm nơi thiếu nước, nhưng công nghệ chỉ hữu ích khi thông tin dẫn tới quyết định kịp thời. Người dân cũng cần dùng nước tiết kiệm, chủ động trữ nước và điều chỉnh kế hoạch theo điều kiện thực tế. Những việc này không loại bỏ được tác động của El Niño, nhưng có thể giảm nguy cơ để thiếu nước sinh hoạt, tưới tiêu và phát điện cùng lúc.
Kết luận: El Niño mạnh kéo dài, mưa hụt và dòng chảy Mekong giảm đang tạo ra một mùa khô nhiều sức ép cho toàn lưu vực. Dự báo giảm tới 58% và nguy cơ mặn vào sâu tới 130 km không nên chỉ được đọc như những con số cảnh báo; chúng đòi hỏi kế hoạch tích trữ, điều tiết và sử dụng nước bắt đầu ngay. Chủ động trước khi mặn lấn sâu vẫn là cách thực tế nhất để bảo vệ nguồn nước và sinh kế ở đồng bằng.
