El Niño Đông Nam Á: Hiện tượng khí hậu tự nhiên, nhưng hậu quả không còn tự nhiên
El Niño là hiện tượng khí hậu tự nhiên đặc trưng bởi việc nhiệt độ bề mặt nước biển ở khu vực trung tâm và phía đông Thái Bình Dương nhiệt đới ấm lên bất thường, làm thay đổi mô hình thời tiết toàn cầu, gây biến động rõ rệt về mưa, nhiệt độ và gió, thường xuất hiện mỗi 2–7 năm và kéo dài khoảng 9–12 tháng. Trong chu kỳ lần này, El Niño Đông Nam Á không còn là một biến động “quen thuộc”: nó được dự báo duy trì trạng thái mạnh đến rất mạnh từ nay đến hết năm 2026 và nhiều khả năng kéo dài ít nhất đến tháng 2/2027 với xác suất cường độ mạnh – rất mạnh lên tới 93%. Nói cách khác, khu vực đang bước vào một giai đoạn khí hậu bất thường kéo dài, nơi chuẩn mưa – nắng cũ không còn đáng tin.
Trung tâm Dự báo Khí tượng thủy văn quốc gia đã phát hành bản dự báo mới cho xu thế thời tiết – khí hậu Việt Nam từ tháng 9 đến tháng 2 năm 2027, trong đó khẳng định ENSO đang ở pha El Niño mạnh. Điều này không chỉ là thông tin kỹ thuật khí tượng; nó là tín hiệu báo động sớm cho toàn bộ Đông Nam Á về một chuỗi rủi ro: hạn hán và thiếu nước, mùa mưa kết thúc sớm, xâm nhập mặn gia tăng và các hiện tượng thời tiết cực đoan dồn dập trong khoảng thời gian vốn được coi là “mùa an toàn” của năm.
Miền Trung, Tây Nguyên, Nam Bộ: Mưa thiếu, mùa khô sớm và vòng xoáy hạn hán – thiếu nước
Điểm đáng lo nhất trong bức tranh El Niño Đông Nam Á lần này là sự kết hợp giữa mưa thiếu hụt và mùa khô đến sớm. Dự báo cho thấy khu vực Trung Bộ có khả năng thiếu hụt mưa ngay trong các tháng chính của mùa mưa, tức tháng 10–11. Đây là giai đoạn mà nông nghiệp, hồ chứa và hệ thống điện đều trông chờ vào lượng nước tích lũy. Khi mưa ít hơn bình thường, hệ quả không chỉ là vài vụ mùa thất bát, mà là chuỗi đứt gãy từ sản xuất vụ Đông Xuân, vụ Hè Thu đến cây công nghiệp và phát điện.
Ở cao nguyên Trung Bộ và Nam Bộ, mùa mưa được dự báo có khả năng kết thúc sớm. Từ tháng 1 đến tháng 2 năm 2027, lượng mưa thấp sẽ làm tăng mạnh nguy cơ hạn hán và thiếu nước, đi kèm xâm nhập mặn sớm, gay gắt hơn trung bình nhiều năm. Cảnh báo quan trọng ở đây là: “lượng mưa thấp đầu năm 2027 có thể làm tăng nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn, ảnh hưởng đến đời sống và sản xuất nông nghiệp”. Nếu các địa phương không chủ động kế hoạch nước tưới, nước sinh hoạt và quản lý hồ chứa ngay từ bây giờ, mùa khô sắp tới sẽ là bài kiểm tra khắc nghiệt cho khả năng thích ứng khí hậu của cả vùng.
Bão ít hơn nhưng không an toàn hơn: Đông Nam Á chuẩn bị thế nào?
Một nghịch lý của El Niño Đông Nam Á là số lượng bão, áp thấp nhiệt đới có thể giảm, nhưng rủi ro thiên tai không hề thấp đi. Trên Biển Đông, dự báo chỉ còn khoảng 4–6 cơn bão và áp thấp nhiệt đới hình thành hoặc hoạt động, trong đó 1–3 cơn có khả năng đổ bộ vào đất liền Việt Nam. Riêng giai đoạn từ tháng 9 đến tháng 11, số bão/áp thấp hoạt động trên khu vực biển phía đông nước ta dự kiến chỉ 3–5, với 1–2 cơn nhiều khả năng ảnh hưởng trực tiếp đất liền.
Ít bão hơn đồng nghĩa với ít ngày mưa to do bão, trong bối cảnh nền mưa mùa đã thiếu hụt, càng làm trầm trọng thêm tình trạng hạn hán và thiếu nước ở nhiều nơi. Nguy hiểm hơn, tâm lý chủ quan “bão ít, năm nhẹ” sẽ khiến người dân và chính quyền giảm cảnh giác, trong khi chỉ một cơn bão lệch quỹ đạo hoặc một đợt áp thấp nhiệt đới kèm mưa lớn trên địa bàn dễ tổn thương cũng đủ gây lũ quét, sạt lở. Dự báo thiên tai 2026 nhấn mạnh xu thế thiên tai tiếp tục phức tạp trong bối cảnh El Niño duy trì mạnh đến rất mạnh, vì thế sự chuẩn bị phải chuyển từ tư duy “ứng phó từng cơn bão” sang “quản trị rủi ro tổng thể cả mùa”.
Mùa đông ấm, rét đến muộn: Tín hiệu bất thường của biến đổi khí hậu khu vực
El Niño không chỉ làm khô hạn mùa mưa mà còn làm ấm lên mùa đông, thể hiện rõ xu hướng biến đổi khí hậu khu vực. Nhiệt độ trung bình từ tháng 9 đến tháng 11 được dự báo cao hơn chuẩn khí hậu 0,5–2°C, còn từ tháng 12 đến tháng 2/2027, mức tăng vẫn ở 0,5–1,5°C trên phạm vi cả nước, riêng Tây Nguyên và Nam Bộ có nơi tăng tới 1,5–2°C hoặc hơn. Trong bối cảnh này, không khí lạnh được dự báo hoạt động yếu hơn trung bình nhiều năm, dẫn đến các đợt rét đậm, rét hại xuất hiện muộn với tổng số ngày ít hơn.
Phát biểu của chuyên gia khí hậu cho thấy một thực tế đáng suy nghĩ: “mùa đông năm nay nhiều khả năng ấm hơn, song vẫn cần lưu ý những đợt không khí lạnh tăng cường có thể gây giảm nhiệt mạnh trong thời gian ngắn”. Nghĩa là người dân sẽ sống trong một mùa đông tưởng như dễ chịu, nhưng luôn tiềm tàng những cú sốc nhiệt độ ngắn hạn. Về dài hạn, việc El Niño liên tiếp gắn với mùa đông ấm, mùa mưa lệch nhịp là biểu hiện điển hình của biến đổi khí hậu khu vực, nơi các hệ thống tự nhiên lẫn kinh tế – xã hội bị kéo ra khỏi vùng “ổn định” trước đây.
Từ cảnh báo đến hành động: Đông Nam Á cần coi El Niño là bài kiểm tra sức chịu đựng
Nhiệt độ mặt biển khu vực Nino 3.4 đã cao hơn trung bình tới 1,8°C trong tuần thứ hai của tháng 8 và El Niño được khẳng định sẽ duy trì mạnh đến rất mạnh ít nhất đến hết năm 2026, với khả năng kéo dài sang đầu năm 2027. Đây không còn là một đợt dao động khí hậu ngắn; nó là bài kiểm tra sức chịu đựng của hệ thống nước, nông nghiệp và đô thị Đông Nam Á. Nếu tiếp tục coi các đợt hạn hán và thiếu nước sắp tới như những “năm thời tiết xấu” rời rạc, khu vực sẽ hụt hơi trước các cú sốc khí hậu ngày càng dày và cực đoan hơn.
Điều cần làm bây giờ không phải là chờ thêm dự báo, mà là hành động theo kịch bản xấu nhất đã được mô tả khá rõ: mưa thiếu trong cao điểm mùa mưa Trung Bộ, mùa mưa kết thúc sớm ở Tây Nguyên và Nam Bộ, xâm nhập mặn sớm và gay gắt hơn, cùng mùa đông ấm với rét đậm, rét hại đến muộn. Các chính sách điều tiết hồ chứa, quy hoạch mùa vụ, tiết kiệm nước và bảo vệ hệ sinh thái phải coi El Niño hiện nay là “chuẩn mới” của rủi ro, chứ không chỉ là ngoại lệ. Chỉ khi đó, dự báo thiên tai 2026–đầu 2027 mới được biến thành lợi thế chủ động, thay vì là bản danh sách những thiệt hại đã được báo trước.
